Мухолифати Узбакистон алайхи тархи миллии Рогун

Нашрияи «Правда Востока» (Ҳақиқати Шарқ), ки марбут ба ҳукумати Узбакистон аст, рузи 3 феврал номаи Шавкат Мирзиёев, нахуствазири Узбакистон ба Оқил Оқилов, нахуствазири Точикистонро дар мавриди неругоҳи Роғун, ба табъ расонд.Дар ин нома аз чумла омадааст:Масъалаи сохти неругоҳи Роғун марбут ба ҳамаи кишварҳои минтақа аст, зеро дар ин тарҳ ба манфиатхои ҳамаи кишварҳои Осиёи Марказй таъсир хоҳад гузошт.Дар ин маврид Узбакистон борхо ба Точикистон, Русия ва мачомеи байналмилалй мурочиъа кардааст, то қабл аз ҳар иқдоми ниҳойи, баррасиҳои мустақили байналмилалй дар заминаи пайомадхои зистмуҳитй ва амниятии тарҳи Роғун анчом шавад. Дар номаи нахуствазири Узбакистон бо ишора ба зилзилахез будани минтақаи неругоҳи Роғун, таъкид шудааст, ки ин тарҳ бар асоси фановариҳои 35-40 соли қабл таҳия шуда ба меъёрҳои имруз чавобгу нест.Аз ин ру боястй коршиносон ва мутахассисони мустақили байналмилалй ин масъаларо аз нав баррасй намоянд.

Мирзиёев дар номаи худ ёдовар шудааст, ки созмонҳои бонуфузи байналмилалй ва муассисаҳои молй, назири Созмони миллали муттаҳид,Иттиҳодияи Аврупо,бонки чаҳонй, бонки Осиё ва бонки исломии рушд аз мавзеи Узбакистон ҳимоят намудаанд.Нахуствазири Узбакистон дар поёни нома таҳдид кардааст: Дар сурати нодида гирифтани мавзеи чумҳурии Узбакистон, мо ҳақи худ медонем, ки дар ин масъала ба мачомеи байналмилалй ва созмонҳои экологии чаҳонй, мурочиа намоем, то пеши роҳи фочеахои эҳтимолй, ки такмили ин тарҳ ба ҳамроҳ хоҳад дошт, гирифта шавад. Албатта ин барои аввалин бор нест, ки давлати Тошканд мухолифати худ ба сохтани неругоҳи Роғун дар чумҳурии Точикистонро баён медорад. Чунин эътирозоте дар мавриди сохтани неругоҳи Қамбарота дар чумҳурии Қирғизистон низ матраҳ шудаанд.Аммо ин бор дар пайи тасмими чиддии Душанбе дар мавриди такмили тарҳи неругоҳи Роғун тавассути имконоти бумй, бар қотеияти Тошканд дар пайгирии иқдомоти пешгиронааш афзудааст.Қарори маълум баъд аз он ки талошҳои Точикистон дар чиҳати чалби сармояи хоричй барои такмили тарҳи Роғун натоичи матлубе ба бор наовард, ин кишвар бо тарҳи миллй эълом кардани Роғун, саҳмияҳои онро ба фуруш баровард, то имкони мушорикати тамоми аҳлиро дар раванди сохтани он фароҳам намояд.Ин иқдом, ки тавасути раиси чумҳур ироа шуд, мавриди истиқболи густурдаи аҳолй қарор гирифт ва дар як моҳи нахусти шуруъи он, болиғ бар 170 миллион доллар саҳмия ба фуруш рафт.Яъне Точикистон аз ин тариқ ин паёмро ба мухолифон ва мувофиқони тарҳи Роғун дод, ки дар ростои манфиатҳои миллии худ ва касби истиқлолияти энержй, неругоҳи Роғунро хоҳад сохт, то вобастагиҳои энергетикии худ ба дигар кишварҳоро рафъ намояд. Чумҳурии Точикистон бо доро будани 60% аз захирахои оби Осиёи Марказй, аз зарфияти тавлиди солиёна 527 миллиард киловат-соат неруи барқ бархурдор аст, аммо дар айни ҳол фақат 5 % дар сад аз ин зарфиятҳо мавриди баҳрабардорй қарор гирифтааст.Имруза Точикистон барои рафъи мутолиботи дохилии худ ба 20 миллиард киловат-соат неруи барқ ниёз дорад. Неругоҳҳои мавчуд дар ин кишвар солона ҳудуди 15-16 миллиард киловат-соат неруи барқ тавлид мекунанд ва камбуди энержй 2 миллиард киловат-соатро ташкил медиҳад.Ин масъала ҳамасола дар фасли зимистон ба буҳрон табдил мешавад ва мақомоти точик дар ростои коҳиши шиддати ин буҳрон, замонбандии таксими энержй ба аҳолиро чорй мекунанд.Бар асоси барномаи стротегияи рушди бахши энержй, пешбинй мешавад, ки то соли 2015 тавлиди неруи барк ба 35 миллиард киловат-соат дар сол афзоиш ёбад.Бар асоси ин барнома дар солҳои оянда содироти энержй ба Афғонистон, Покистон, Эрон ва дигар кишварҳои Осиёи Чанубй дар назар гирифта шудааст. Узбакистон, ки иддаои раҳбарй дар Осиёи Марказиро дорад, пайваста талош кардааст, дар барномаҳои гидроэнергетикии Қирғизистон ва Точикистон монеъ эчод кунад.Дар пайи мудохилоти Тошканд буд, ки ширкати русии «РусАл» бо ироаи баҳонаҳои бе асос аз такмили тарҳи Роғун сар боз зад ва Чин низ ичрои қарордоди худ бо Точикистон дар маврид сохтани неругоҳ дар рудхонаи Зарафшонро ба таъвиқ андохт.Хуручи Узбакистон аз системаи воҳиди энержии Осиёи Марказй (дар нимаи дуввуми соли гузаштаи милодй)бар мушкилоти Точикистон афзуд ва ин кишвар натавонист дар фасли тобистон энержии изофии худро содир кунад ва мачбур шуд оби сади Норакро дар ҳачми 2 миллиард киловат-соат энержии барқ, холй кунад. Ҳамчунин ин иқдоми кишвари ҳамсоя имкони воридоти барқи харидорй шуда аз Туркманистон ба Точикистонро аз байн бурд ва бар мушкилоти мардуми точик дар фасли зимистони афзуд. Мақомити давлати Душанбе дар нахустин вокуниши худ ба номаи нахуствазири Узбакистон, дарёфти чунин номаро таъйид карданд. Аз чумла Давлат Назриев, сухангуи вазорати умури хоричаи Точикистон иброз дошт, ки паёми нахуствазири Узбакистон дар айни ҳол мавриди омузиш қарор дорад.Аммо қабл аз ин иддаоҳои давлати Тошканд дар мавриди хатароти зистмуҳитии неругоҳи Роғун, аз тарафи масъулон ва мутахассисони Точикистон инкор шудаанд. Академик Собит Неъматуллоев, мутахасиси варзидаи бахши зилзилашиносй муътақид аст, ки минтақаи сохтани неругоҳи Роғун ба гунае, ки Узбакистон иддао мекунад, минтақаи зилзилахез нест ва чудо аз ин, фановариҳои имруз қодир ба сохти садҳои муқовим дар баробари зилзила ҳастанд. Воқеъият он аст, ки идомаи ихтилоф миёни Тошканд – Душанбе дар мавриди сохтани неругоҳи Роғун бар сардии равобит миёни ду кишвар афзуда, авзои минтақаро дастхуши буҳронҳои чадиде хоҳад кард, ки чуз фароҳам кардани заминаи мудохилоти қудратҳои фароминтақайи дар умури кишварҳо ва сарнавишти мардуми минтақа, пайомадҳои дигаре нахоҳад дошт. Аз ин ру салоҳи кор он аст, ки ду кишвари ҳамсоя гирди мизи ройзаниҳо нишинанд ва масоили мавчуд дар равобитро аз тариқи музокирот ҳаллу фасл намоянд.Аммо тазаккури нахуствазири Узбакистон рочеъ мурочиа ба созмонҳои байналмилалй чиҳати дифоъ аз мавзеъхои худ, ин паёмро ба ҳамроҳ дорад, ки Тошканд бо тамоми тавон дар роҳи такмили тарҳи Роғун монеътарошй хоҳад кард.Амре ки ояндаи равобити ду кишвари ҳамсоя ва субот дар Осиёи Марказиро дар ҳолае аз ибҳом қарор додааст.

Hуфузи иттилоотии Узбакистон дар кишварҳои ҳамсоя

Гузоришҳои мунташира аз Осиёи Марказй баёнгар аз он аст, ки Узбакистон дар чорчуби барномаҳои стротегии худ ба истилоҳ «таҳочуми иттилоотй» ба ҳамсоягонро густариш додааст. Бар асоси тахкикоти коршиносони киргиз, давлати Тошканд бо истифода аз адами пушиши иттилоотии манотиқи ҳаммарз тавассути шабакаҳои радио – телевизионии кишварҳои ҳамсоя, бо тақвияти фиристандаҳо амвочи телевизионии шабакаҳои саросарии Узбакистонро ба осонй дар ин манотиқ пахш ва сиёсатҳои худро ба гунае эхсос нашаванда тахмил мекунад.Ин фиристандаҳо ба ҳадде қавй ҳастанд, ки ҳатто пахши барномаҳои телевизионии Точикистон ва Қирғизистонро дар манотиқи марзии ин кишварҳо ба мушкил мувочеҳ кардаанд.Аз ин чост ки мардуми ноҳияҳои ҳаммарз бо Узбакистон новобаста аз майлу иродаи худ барномаҳои телевизионии Узбакистонро тамошо мекунанд.Ин дар ҳолест, ки ду кишвари Точикистон ва Қирғизистон ба далели надоштани имконот, тавони пахши барномаҳои телевизионии худ дар манотиқи дурафтодаро надоранд.Ва хамин мавзуъ боис шудааст, ки кишвари хамсоя вориди амал шавад.
Бар асоси оморҳои замони Шуравй дар Қирғизистон узбакҳо ҳудуди 14 дарсади чамъияти ин кишварро ташкил медиҳанд.Узбакҳои Қирғизистон умдатан дар чануби ин кишвар ва чудо аз дигар манотиқи маскунй зиндагй мекунанд.Риштакуҳҳои Тён Шон, ки ин манотиқро иҳота кардаанд, ба унвони садде дар баробари амвочи телевизионии шабакаҳои Қирғизистон маҳсуб мешаванд.Аз суе узбакҳои Қирғизистон ба далели каммуҳтавойии барномаҳои қирғизй, тамоили чандоне ба шунидан ва дидани барномаҳои радио – телевизионии Қирғизистон надоранд ва ҳамеша барноамҳои Узбакистонро афзалият медиҳанд.Чунин вазъ дар Точикистон низ ба мушоҳида мерасад, ба гунае ки дар бозорҳои шаҳри Хучанд, навору СД-ҳои овозхонони узбак таблиғ мешаванд ва таронаҳои узбакй баландтар аз таронаҳои точикй садо медиҳанд.

Бар асоси оморҳои расмии мунташира, дар Қирғизистон 69 рустои дурафтодаи ин кишвар аз дарёфти барномаҳои телевизионии Бишкек маҳруманд.Мақомоти Бишкек аз он бим доранд, ки Узбакистон бо нуфуз дар фазои иттилоотии навоҳии ҳаммарз, сиёсатҳои худро ба шаҳрвандони Қирғизистон таҳмил ва заминаи султаи худ дар қаламрави ҳамсоягонро фароҳам кунад. Ин масъала дар шароите, ки сохтани неругоҳҳои барқи обй дар рудхонаи Норин муносиботи Бишкек – Тошкандро таҳти шуъо ва ду кишвари ҳамсояро дар муқобили ҳам қарор додааст, бештар аҳамият касб намудааст.Ин эҳтимол тақвият шудааст, ки Узбакистон аз ақалияти узбактабори Қирғизистон дар ростои мухолифатҳои худ ба сохтани неругоҳи Қамбарота истифода кунад, амре ки метавонад водии Фарғонаро ба конуни низоъҳои қавмй дар минтақа табдил кунад.Бо дарки чунин хатаре дар порлумони Қирғизистон масъалаи тачовузи иттилоотии Узбакистон ба манотиқи ҳаммарзи ин кишвар чандин бор мавриди баҳсу баррасй қарор гирифт.Дар Қирғизистон ин воқеиятро эътироф мекунанд, ки сифати барномаҳои телевизионии Тошканд беҳтар аз барномаҳои телевизиони Бишкек аст, аз ин ру масъулони қирғиз бар он шудаанд, ки ин нуқсонро рафъ кунанд.Аммо дар мархалаи кунунй давлати Бишкек аз имконот ва зарфиятҳои лозим барои муқобила бо он чи ки «тачовузи иттилоотии Узбакистон» унвон мешавад, бархурдор нест.
Баррасиҳо нишон медиҳанд, барномаҳои телевизиони Узбакистон то чое бар афкори умумии чавомеи манотиқи ҳамчавор таъсир кардаанд,ки имруз кудакони хонаводаҳои узбаки муқими Қирғизистон Исалом Каримовро ба унвони раиси чумҳури худ мешиносанд.Дар соли 2001 Кумитаи давлатии амнияти миллии Қирғизистон дар гузорише «тачовузи иттилоотии Узбакистон»-ро таҳдиде чиддй ба амнияти миллии кишвар арзёбй ва давлатмардони Бишкекро даъват намуд дар баробари ин таҳдид чораҳои фаврй андешанд.Дар ин гузориш ишора шуда буд, ки надоштани дастрасии аҳолии манотиқи ҳаммарз бо Узбакистон ба расонаҳои марказй, мардумро дар инзивои иттилоотй қарор додаст ва ин амр арсаро барои расонаҳои фурсатталаби кишвари ҳамсоя боз намудааст.
Тибқи оморҳои чанд соли қабл дар Точикистон ҳудуди як миллион нафар узбак зиндагй мекунад, ки бахши умдаи онҳо дар шимоли кишвар, дар устони Суғд, ҳамчунин дар навоҳии ҳамчавори чануб, назири Шаҳритус, Кубодиён ва Турсунзода мустақар ҳастанд.Баъд аз касби истиқлоли Точикистон ва оғози чанги таҳмилии шаҳрвандй, теъдоди қобили таваччуҳе аз узбактаборони Точикистон ба Узбакистон муҳочират карданд.Аммо аксари ин муҳочирон таҳти фишори мақомоти маҳаллии узбак ба Точикистон боз гаштанд.Бархе аз доираҳои коршиносии Гарб ин иқдоми Узбакистонро дар ростои аҳдофи стротегии давлати Тошканд дар минтақа арзёбй карданд, ки тавсаъаи нуфуз ва чойгоҳи забону фарҳанги узбакй аз он чумла аст.Хануз дар замони Шуравй заъфи барномаҳои радио – телевизионии Душанбе дар таҳти пушиш қарор додани манотиқи дурафтодаи кишвар машҳуд буд ва фақат 80 дарсади қаламрави Точикистон аз дарёфти амвочи радио ва ба вижа телевизиони марказй бархурдор буд.Имруз низ ин вазъ беҳбуди чандоне пайдо накардааст ва манотиқи ҳаммарз бо Узбакистон умдатан барномаҳои телевизионии Тошкандро тамошо мекунанд.Агар аз як су тасвирҳои ношаффофи барномаҳои телевизиони марказ омили ин амр тавсиф шавад, аз суи дигар сифатии пойини барномаҳои телевизионҳои маҳаллй ва марказии точик шаҳрвандони узбак ва ҳатто ғайриузбаки ин кишварро ба тамошои барномаҳои телевизиони Тошканд ташвиқ кардааст.Назарсанчиҳои ичмолй баёнгар аз он аст, ки филмҳои дублашуда ва барномаҳои пурмуҳтавои телевизиони Узбакистон, ба вижа барои кудакон ва чавонон омилони аслии чалби таваччуҳи мардум ба ин шабакаҳо ҳастанд.
Нуктаи чолиб дар масъалаи тамошои барномаҳои телевизионй он аст, ки ҳам дар Қирғизистон ва ҳам Точикистон узбактаборони ин кишварҳо ба он гунае ки мебояд, худро шаҳрвандони ин кишварҳо эҳсос намекунанд ва як дилбастагии ниҳоние ба Узбакистон ба унвони ватани аслиашон доранд. Дар пойтахти Точикистон, дар аксари фурушгоҳҳое, ки соҳибонашон узбак ҳастанд ба таври ғайримустақим ва ғайри қобили эҳсос метавон ба ин вокеият пай бурд ва узбактаборони муқими Душанбе тамоили чандоне ба иттилорасонии васоити ахбори Точикистон надоранд, ниёзи худ дар ин заминаро тавассути моҳвора ва бо тамошои барномаҳои шабакаҳои туркй ва узбакй бароварда мекунанд.Чунин вазъе дар Қирғизистон низ ба мушоҳида мерасад.
Барномаҳои телевизиони Узбакистон дар шароите ба фазои иттилоотии Қирғизистон ва Точикистон соя афкандаанд, ки бино ба арзёбиҳои ниҳодҳои байналмилалй, васоити ахбори умум дар Узбакистон таҳти назорати шадиди давлат буда, кучактарин интиқод ва эътироз дар нутфа саркуб мешавад.Аз арзёбиҳои анчомшуда бармеояд, ки хадамоти махсуси давлати Тошканд дар як барномарезии дарозмуддат тасаллут бар фазои иттилоотии минтақаро дар дастури кор қарор додааст, то аз ин тариқ роҳаттар ба хостаҳои худ даст ёбад ва иттилорасониро ба гунае ки манфиатҳои Узбакистон тақозо мекунад, ба роҳ монад. Дар ҳамин робита як манбаи наздик ба сохторҳои амниятии Точикистон, ки аз зикри номаш худдорй кард, иброз дошт,теъдоди қобили мулоҳиза аз афроде, ки ба иттиҳоми узвият дар ҳаракати исломии Узбакистон дар Қирғизистон ва Точикистон боздошт шудаанд, бо сохторҳои амниятии Узбакистон хамкорй доранд.
Бо таваччуҳ бапай омадҳои ногувори нуфузи иттилоотии кишвари ҳамсоя давлати Бишкек аксуламалҳое нишон дода, барноами муқобила бо ин падидаро руи даст гирифтааст. Аммо дар Точикистон зоҳиран ба ин мавзуъ аҳамияти чандоне намедиҳанд.Албатта расонаҳои ин кишвар борҳо дар ин замина ҳушдорҳое додаанд, вале вокунишҳои ончуноние дар қиболи ин ҳушдорҳо ба амал наомадааст

Чойгоҳи расонаҳои мустақил дар Точикистон

Хабари дархости ғаромат аз панч нашрияи Точикистон ба иллати он чи ки риоят накардани қонуни матбуот ва нашри ахбори кизб таъбир шудааст, фазои иттилоотии ин кишварро таҳти таъсир қарор додааст.Бар пояи ин хабарҳо вазорати кишоварзй, муассисаи «Точикстандарт» ва чанд додрас аз ҳафтаномаҳои мустақили «Миллат», «Пайкон», «Фараж», «Озодагон» ва «Азия плюс» талаби пардохти ғаромат ба маблағи 7 миллион сомонй – муодили 1,5 миллион доллар намудаанд. Аз чумла дар шикояти вазорати кишоварзии Точикистон таъкид шудааст, ки ҳафтаномаи «Миллат» бояд ба ин вазоратхона барои интишори матолиби кизб як миллион сомонй ғаромат пардохт намояд. Дар ин замина сухангуи ин вазорат гуфт, ҳафтаномаи «Миллат» дар шумораи 49, 10 декабри слои 2009 таҳти унвони «Вазорати кишоварзй фасодзадатарин ниҳод аст» оморе мунташир намуд, ки дур аз воқеият мебошад.Ин дар ҳолест, ки масъулони нашрия мегуянд омору рақамхоро аз гузориши Сафаралй Гулов, раиси Кумитаи будчаи Мачлиси намояндагони Точикистон иқтибос кардаанд, ки дар як чаласаи парлумон гуфта буд. Аз суе ду қозии додгоҳи олй ва як додраси додгоҳи ноҳияи Синои шаҳри Душанбе аз ҳафтаномаҳои «Азия плюс», «Фараж» ва «Озодагон» барои он чи ки таҳкир ба шаъну шараф ва ҳайсияти додрасҳо таъбир кардаанд,ба додгоҳ шикоят бурдаанд. Аммо масъулони ин нашрияҳо муътақиданд, ки ин иқдомот ҳосили як барномарезии аз қабл пешбинй шудаи гуруҳҳои фурсатталаб аст, ки дар чунин марҳалаи ҳасос саъй доранд фазои дохили кишварро ба бухрон бикашанд. Аҳли матбуот бар ин боваранд, дар шароите ки Точикистон ба интихоботи порлумонии 28 феврал омода мешавад ва мавзуи мушорикати мардум дар тарҳи азими неругоҳи Роғун дар меҳвари фаъолиятҳои расонаи қарор дорад, иддае бар он шудаанд сарнавишти давлат ва миллати Точикистонро қурбонии тамаъхои муғризонаи худ кунанд.

Таҳлилгарони точик низ бо ишора ба ҳамин мавзуъ мегуянд, вазоратхонаҳое ки дар пешбурди вазифахои худ муваффақ набудаанд, дар остонаи чаласи солонаи ҳукумат, ки тибқи маъмул бо чойивазкунии кадрй ҳамроҳ аст, талош доранд бо чунин чанчолофариниҳо афкори умумиро ба бероха баранд. Дар ҳамин ҳол Созмони гузоришгарони бидуни марз, ки қароргохи он дар Париж мебошад, бо интишори баёнияе аз мақомоти точик хостааст,аз афзоиши фишор ба матбуоти мустақил пешгирй кунанд.Дар ин баёния, ки ҳафтаи гузашта мунташир шуд, аз он ибрози нигаронй шудааст,ки бо иддаоҳои беасос ба додгоҳ кашидани фаъолиятҳои рузноманигорй дар Точикистон, дар ҳоли табдил шудан ба як анъана аст.
Нигоҳе ба амалкарди расонаҳои иттилоотии Точикистон тайи чанд соли охир, баёнгар аз ин воқеият аст, ки дар муқоиса бо бархе кишварҳои ҳамсоя, рузноманигорони Точикистон дар вазъи беҳтаре аз нигоҳи истиқлоли амал бархурдоранд.Ба иборати дигар, меъёрҳои демократй ва озодии баён то ҳадди қобили мулоҳизае дар ин кишвар риоят мешаванд ва ин имкон додааст, ки рузноманигорон бо худбоварии бештаре анчоми вазифа кунанд.Қонуни матбуоти Точикистон, ки дар чанд навбат мавриди тағйиру ислоҳ қарор гирифт, сарфи назар аз бархе костиҳо, фазои нисбатан мусоидеро дар ихтиёри аҳли қалами ин кишвар қарор додааст.Албатта дар ин замина ҳануз масъалаҳои зиёде вучуд доранд, ки ҳалли онҳо ба эҳтимоми масъулон ва рафтори касбии ахли расона вобаста аст.
Дар моҳи майи соли 2009 гуруҳе аз рузноманигорони Точикистон бо имзои санаде бо номи «Ойинномаи ахлоқи журналист», иқдом ба таъсиси Шурои чамъиятии матбуот намуданд, то аз ин тариқ зимни тақвияти маҳоратҳои касбии хабарнигорон, фаъолияти ононро дар чорчуби қонунхо ва муқаррароти мавчуд тазмин кунанд. Аммо на ҳамаи дастандаркорони матбуоти точик аз ин иқдом истиқбол карданд ва иддае бо андешаи ин ки Шурои мазкур як ниҳоди чадиди назоратй ба фаъолиятҳои рузноманигорй дар Точикистон табдил хоҳад шуд, аз пайвастан ба он худдорй карданд. Гузоришҳои ниҳодҳои байналмилалй дар мавриди вазъи озодии баён дар Точикистон хикоят аз он дорад, ки дар соли 2009 ин кишвар бо 7 зина суқут аз мақоми 106 ба мақоми 113 нузул кардааст.Дар чунин гузориши соли 2007 Точикистон дар мақоми 115 қарор дошт.Харчанд дар гузориши мазкур вазъи озодии баён дар Точикистон дар муқоиса бо дигар кишварҳои минтақа ру ба беҳбуд арзёбй шудааст, аммо аз падидаи «худсонсур» дар миёни рузноманигорони точик ва фишори бархе сохторҳо ба матбуот ба унвони монеи чиддй дар масири ин раванд, ибрози нигаронй шудааст.
Бар асоси оморҳои расмй дар Точикистон 22 шабакаи мустақили радои ва телевизион фаъолият мекунанд.Хамчунин дар вазорати фарҳанги ин кишвар беш аз 360 ҳафтанома сабти ном шудаанд, ки теъдоде аз онҳо ба иллати мушкилоти молй аз фаъолият бозмондаанд.Точикистон аз чумлаи андак кишварҳо дар қаламрави Шуравии собиқ аст, ки ҳануз рузнома, яъне нашрияе, ки ҳар руз ба табъ расад, надорад.Бархе аз нашрияҳои давлатй руздармиён чоп мешаванд.
Гуфтан чоиз аст, ки зуҳури матбуоти мустақил дар фазои иттилоотии Точикистон, ки аз нахустин падидаҳои сиёсати бозсозии (перестройка)Горбачёвй буд, таҳаввуле чиддй дар фаъолиятҳои рузноманигорй дар ин кишвар эчод кард.Аввалин нашрияҳои мустақил, назири «Сухан», «Ҳафт ганч», «Чароғи руз»,«Адолат»,«Растохез» бо чопи матолиби миллию мазҳабй, инқилобе дар афкори чомеаи точик эчод карданд.Нахустин ҳосили талоши ин нашрияҳо мақоми давлатй касб кардани забони форсии точикй дар Точикистон дар соли 1989 буд.Ин матбуот бедории миллиро дар Точикистон ба гунае густариш доданд, ки ин кишвар ба маркази чунбишҳои миллй дар минтақа табдил шуд ва раванди бозгашт ба хештани хеш дар зехни фард-фарди мардум ба таври бесобиқае тақвият шуд.Дар сарорсари Точикистон масочид дарҳои худро ба руи намозгузорон боз карданд, омузиши алифбои ниёкон (хати форсй) дар мактабхо чорй ва Навруз ба унвони чашни миллй дар тақвим зикр шуд.Аммо оғози чанги таҳмилии шаҳрвандй дар соли 1992, ки то соли 1997 идома кард, камари ин наҳзатро шикаст.Дар оғози ҳазораи саввум, бо бозгашти суботу амният ба сарзамини точикон, матбуоти мустақил мучаддадан ҳузри худро дар саҳна пурранг кард, ҳарчанд ҳолу ҳавои даҳаи 90 қарни гузаштаро надошт.Бо ин ҳол тайи солҳои охир ин матбуот тавонист бо ҳимоят аз манофеи миллии Точикистон дар баробари бархе кишварҳо, чойгоҳи худро боло бибарад.Вокунишҳои шадид дар баробари озору азият ва куштори муҳочирони кории точик дар Русия ва тарғиби давлат ба иқдоми амалй дар ин замина, аз нахустин муваффақиятҳои ин расонаҳо дар давраи ба истилоҳ ҳаёти дубораашон дар чомеаи точик мебошанд.Химоят аз тарҳи азими неругоҳи Роғун ва руёруйи бо иддаҳои беасоси кишварҳои ҳамсоя, аз дигар амалкарди мусбати ин расонаҳо маҳсуб мешавад, ки истикболи густурдаи чомаеро ба хамрох дошт.Аз ин чост, ки раиси чумҳури Точикистон бо судури фармони 622 тамоми ниҳодҳои давлатиро вазифадор кард, ки ба танкидҳои расонаҳо посух гуянд ва масъулони ҳукуматй дар нишастҳои матбуотй ҳузур ёбанд. Бо ин ҳол имруз матбуоти Точикистон, аз чумла нашрияҳои мустақил бо бархе мушкилоте ру ба ру ҳастанд, ки бар фаъолиятҳои онон соя афкандааст. Аз чумлаи ин мушкилот нотавонии молй мебошад, ки ин нашрияҳоро дар ҳолатҳое ба мубаллиги сиёсатҳо ва хостаҳои афрод ё ниҳодҳои сармоягузор табдил кардааст. Аз муҳтавои чунин расонаҳо ба осонй эҳсос мешавад, ки ба ивази дарёфти маблағ, сиёсатҳо ва ҳадафхои дигаронро дунбол мекунанд.Ин падидаи номатлуб қабл аз ҳама фарҳанги чомеа ва арзишҳои миллию мазҳабии мардумро ҳадаф қарор додааст, ки идомаи ин раванд на танҳо суботу амният, балки мавчудияти Точикистонро ба унвони давлати мустақил таҳти савол қарор хоҳад дод.
Масъалаи риояти қонуни забон аз дигар мушкили расонаҳои Точикистон мебошад.Забони баёни бархе аз ин расонаҳо ба ҳадди солхои 60 асри гузашта омиёна ва бархе дигар ончунон печида ва дур аз меъёрҳои забони точикй менависанд, ки хонандаро ба бероҳа мебарад.Албатта ин мавзуи баҳси чудогона аст.
Аммо дар остонаи интихоботи порлумонй ба додгоҳ кашидани расонаҳои мустақил, ёдовари ҳамон иқдомҳоест, ки дар соли 2005 ва низ дар остонаи интихоботи порлумонй анчом шуда буд.Амре, ки ба манъи чопи нашрияҳои мустақили «Рузи нав», «Одаму олам» ва «Неруи сухан» анчомид.Албатта ҳар рузноманигоре вазифадор ба риояти меъёрҳои хабарнигорй аст ва ин сохторҳои дахлдор ҳастанд, ки дар мавриди шикоятҳо қазоват хоҳанд кард.Бо ин ҳол ба додгоҳ кашидани нашрияҳои мустақил ин бор таъкидҳои пай дар пайи мақомоти точик, ба вижа раиси чумҳур дар мавриди тазмини интихоботи шаффоф ва озодро то ҳадде таҳти сояи худ қарор додааст.

Хошияхои конфронси Лондон дар мавриди Афгонистон

 

Конфронси баррасии масоили Афғонистон дар Лондон дар ҳоле ба кори худ поён дод, ки ширкаткунандагон дар мавриди хуручи неруҳои низомии хоричй аз ин кишвар иттифоқи назар доштанд.Ба иборати дигар, дар ин нишаст стротегияи хуруч аз Афғонистон дар меҳвар қарор дошт.Аз суханрониҳо ва арзёбиҳо ба вузуҳ мушаххас буд, ки Амрико ва муттаҳидонаш дар НАТО стротегияи хуруч аз Афғонистон ва вогузории масъулиятҳо ба давлати Кобул зарфи панч соли ояндаро дар дастури кор қарор додаанд. Дар банди 10 эъломияи ниҳойии нишасти Лондон ба ҳукумати Афғонистон суфориш шудааст, ки зарфи се соли оянда дар тамоми манотиқи доғ масъулияти ичрои амалиёти низомиро бар душ гирад ва зарфи панч сол ҳузури физикии неруҳои худ дар ин манотиқро таъмин намояд.

Дар ин робита Кай Эйде, сафири вижаи Созмони Милали Муттаҳид гуфт:«Мо стротегияи гузарро дунбол мекунем ва ҳам ҳукумати Афғонистон ва ҳам чомеаи байналмилал аз ин ҳадаф чонибдорй мекунанд». Вай афзуд, мо то кунун ба Афғонистон ба унвони «сарзамини ҳеч кас» бархурд мекардем ва тасмимот дар мавриди ин кишвар ҳазорҳо мил хорич аз он гирифта мешуд.Акнун афғонҳо бар онанд, ки сарнавишти худро ба дасти худ рақам зананд. Дар мавриди хуруч аз Афғонистон Барак Обама, раиси чумҳури Амрико гуфта буд, ки мехоҳад хуручи низомиёни амрикойи аз ин кишварро аз тобистони соли 2011 оғоз кунад.Аммо Ҳилларй Клинтон, вазири умури хоричаи Амрико ба ширкаткунандагони конфронси Лондон гуфт, неруҳои афғон аз имсол масъулиятҳои бештареро бар уҳда хоҳанд гирифт ва ин кор ба тартиб аз як вилоят ба вилояти дигар сурат хоҳад гирифт. Дипломатҳои аврупойии ҳозир дар конфронси Лондон дар суханрониҳои худ таъкид бар он доштанд, ки давлати Кобул ибтикори амали бештаре нишон диҳад ва идораи умурро ба даст бигирад. Дар поёни дуввумин конфронси Лондон таҳти унвони «Раҳбарии афғонй,ҳамкории минтақайи ва мушорикати байналмилалй» эъломияи 34 моддайи ба тасвиб расид ва дар он масъулиятҳо ва тааҳудоти ҳукумати Афғонистон ва чомаеи чаҳонй баён шудааст.Дар ин санад талош барои амалй кардани оштии миллй, аз масъулиятҳои муҳими давлати Кобул унвон ва таъкид шудааст, ки чалби намояндагони қавмиятҳо ва гуруҳҳои мухталиф, аз чумла ба истилоҳ толибони миёнарав, бояд дар авлавияти фаъолиятҳои давлат қарор дошта бошад.Дар ин робита Девид Милибанд, вазири хоричаи Инглис гуфт, чомаеи чаҳонй фақат дар соли аввал барои барномаи оштии миллй ё идғоми миллй 140 миллион доллар ихтисос додааст ва боястй ҳукумати Афғонистон аз ин маблағ истифодаи лозим ба амал орад. Вазири хоричаи Инглис таъкид кард, раиси чумҳури Афғонистон дар мавриди ваъдаҳояш дар мавриди маҳори фарҳанги худкомагй ва фасоди идорй боястй бештар кушо бошад. Ҳарчанд ширкаткунандагони дуввумин конфронси Лондон натичаҳои онро муваффақиятомез арзёбй ва таъкид карданд, соири масоили мавриди баҳс дар конфронси Кобул, ки дар ояндаи наздик баргузор хоҳад шуд,мавриди баррасй қарор мегирад, аммо коршиносон бар ин назаранд, ки ин нишаст чун дигар нишастҳои мушобеҳ таъсири чандоне бар раванди ҳаллу фасли масоили Афғонистон нахоҳад дошт. (Қобили зикр аст, ки конфронси аввали Лондон дар мавриди Афғонистон 31 январ – 1 феврали соли 2006 бо ҳузури намояндагони 70 кишвар ва намояндагони ниҳодҳои мухталифи байналмилалй дар пойтахти Инглис баргузор шуда буд.)Аз мавзуъоти муҳими нишасти дуввуми Лондон баррасй ва тасвиби тарҳи мусолиҳа бо «толибони миёнарав» буд.Ба ин манзур дар назар гирифта шуд, ки 500 миллион доллар ихтисос дода шавад.Ин маблағ барои чалби он даста аз толибон, ки силоҳи худро канор мегузоранд ва ё ба чузву томҳои артиши миллии Афғонистон пайваст мешаванд, харч хоҳад шуд.Иқдоми мазкур зоҳиран ба ин маъност, ки давлатҳои ғарбй дар набард бо толибон шикаст хурда ва ба ин натича расиданд, қазияи Афғонистон роҳи ҳалли низомй надорад.Аммо ин савол матраҳ аст, ки оё бо чи меъёре метавон толиби тундравро аз толиби миёнарав чудо кард? Оё фақат гуфтани ин ки «ман толиби миёнарав ҳастам» кофист то тараф мавриди эътимод қарор гирад? Ба роҳатй наметавон ба ин пурсишҳо посух дод, зеро чунбиши толибон ба таври сохторй ташаккул наёфтааст ва хуручу вуруд ба бахшҳои он кори душворе нест. Ба илова ба чуз аз теъдоде аз сарони ин чунбиш, дигар аъзо дар ҳеч феҳристе, ки «тундрав» ё «миёнарав» будани онҳоро ташхис диҳад, шомил нестанд.Аз ин ру метавон натича гирифт, ки ҳар толибе метавонад бо муаррифии худ ба унвони «толиби миёнарав» маблағи лозимро дарёфт намояд ва дар мавриди дилхоҳ мучаддадан ба сафи чангчуён бипайвандад. Аз ин нигоҳ, тарҳи мусолиҳа бо «толибони миёнарав» роҳ ба нокучост.Ва мантиқй ба назар намерасад, ки «толибони миёнарав» бо пайвастан ба давлат, дар муқобили «толибони тундрав» биистанд. Бо ин ҳол тарафи дигари ин тарҳ он аст, ки ба заъми қудратҳои ғарбй чунбиши толибон, ки парвардаи сарвисҳои вижаи ҳамин кишварҳои ғарбй аст, дар мақтаи кунунй рисолати худро то ҳадде анчом доданд.Яъне дар ҳашт соли пеш зуҳури ин гуруҳ баҳонае шуд барои лашкаркашии Ғарб ба Афғонистон ва истиқрори неруҳои низомии ин кишварҳо дар чавори рақибони аслиашон – Чин, Эрон ва Русия.Акнун давлатҳои ғарбй ниёз ба замон барои бозсозй ва сафоройии чадиди неруҳояшон дар минтақа доранд, то зимни маҳак задани вокунишҳои рақибони худ ва давлатҳои минтақа, барномаҳои ҳузури дарозмуддати худро тадвин кунанд.Ба назар мерасад Ғарб бо ироаи тарҳи мусолиҳа бо «толибони миёнарав» қасд дорад фаъолияти ин чунбишро дар минтақа густариш диҳад.Яъне бо пароканда кардани неруҳои толибон зимни фароҳам кардани заминаи шикасти ин неруҳо, нооромиҳоро ба Осиёи Марказй мунтақил ва аз ин тариқ ҳузури низомии худро афзоиш ва ҳамзамон хостаҳои худ ба давлатҳои ин минтақаро таҳмил кунанд.Фазосозиҳои Ғарб дар мавриди табдил шудани водии Фарғона ба конуни нооромиҳо аз ҳамин зовия қобили арзёбй аст. Дар мачмуъ конфронси Лондон собит намуд, ки Ғарб бо такрори иштибоҳи Шуравй, вижагиҳои қавмй ва сиёсии чомеаи Афғонистонро нодида гирифтааст.Аз ин чост, ки соҳибназарон ва шахсиятҳои Афғонистон ба созанда воқеъ гардидани натичаҳои нишасти Лондон ба дидаи шубҳа менигаранд.

Точикистон ва мушкилоти сохтани неругоҳи Роғун

Соли 2010 дар Точикистон тақрибан бо фуруши саҳмияҳои неругоҳи Роғун оғоз шуд. Рузи 6 январ дар саросари ин кишвар саҳмияҳои бузургтарин тарҳи гидроэнергетикй дар маърази фуруш қарор дода шуданд. Дар пайи нокомии давлати Душанбе чиҳати чалби сармоягузорони мавриди эътимод дар хорич аз кишвар, қарор бар ин шуд, ки «тарҳи сарнавиштсоз» бо пули мардум такмил шавад.Бар асоси гузоришҳои мунташира ба маблағи 6 миллиард сомонй, муодили 1,3 миллиард доллар саҳмия ба чоп расидааст, ки то кунун даҳҳо миллион доллар аз ин теъдод ба фуруш рафтааст.Мардуми Точикистон ба таври густурда аз даъвати мақомот истиқбол карданд ва дар саросари манотиқи ин кишвар фуруши саҳмияҳо дар ҳудуди 600 маркази фуруш ба роҳ монда шудааст. Нигоҳе ба таърихчаи неругоҳи Роғун ҳикоят аз он дорад, ки ин тарҳи азими гидроэнергетикй дар замони шуравй оғоз шуд ва дар ҳамон замон низ бархе аз мухолифони худро дошт, ки Гулрухсор Сафиева, шоираи точик ва узви порлумони Шуравии собиқ аз он чумла буд.Аммо сарфи назар аз ин эътирозҳое, ки бо таваччуҳ ба аҳамияти фароминтақайии ин тарҳ роҳ ба чое намебурданд, сохтмони Роғун шуруъ шуд.

Фурупошии Шуравй раванди корҳои сохтмониро дар ин пружа мутаваққиф кард ва фақат дар солҳои 90 қарни гузашта Точикистони соҳибистиқлол дар ростои таъмини ниёзҳои худ ба энержй, иқдом ба такмили неругоҳи Роғун кард.Дар идомаи ин раванд бо ширкати РусАл қарордод ба имзо расид, аммо баъдан дар соли 2007 ба далели коршиканиҳои тарафи русй, Точикистон қарордоди мазкурро бекор кард. Бо ин ҳол ҳануз ҳам дар Душанбе ба ин умед буданд, ки Маскав билохира вориди амал шуда, ин тарҳи муҳимро такмил хоҳад кард.Ҳатто дар соли 2008 масъулони точик қасд доштанд назорати такмили неругоҳи Роғунро ба Русия вогузор кунанд.Русия барои ичрои ин нақш барномаеро ироа кард, ки бар асоси он фақат 25 дарсади саҳмияҳои Роғун ба Точикистон таалуқ мегирифт.Ба тадрич дар Душанбе ин воқеиятро дарк карданд, ки Русия дар ростои мушорикат дар тарҳи Роғун, чуз талафи вақт ва ҳифзи манфиатҳои кишварҳои мавриди назари хеш,ҳадафи дигаре надорад. Дар сафари моҳи октябри соли 2009 Эмомалй Раҳмон ба Маскав, Душанбе бар ин умед буд, ки битавонад давлатмардони Русияро мутақоид ба сармоягузорй ва бархурди чиддитаре бо тарҳи Роғун кунад.Аммо тайи ин сафар масъалаи Роғун хорич аз меҳвари баҳсҳо буд ва хилофи интизороти масъуломи точик, раиси чумҳури ин кишвар аз Маскав бо дастони тиҳй бозгашт.Баъд аз ин сафар буд, ки давлати Душанбе тасмим гирифт неругоҳи Роғунро бо истифода аз зарфият ва имконоти дохилй такмил намояд.Ба ин манзур дар соли 2009 122,5 миллион доллар ихтисос дода шуд.Имсол низ дар будчаи Точикистон тахсиси 150 миллион доллар барои Роғун дар назар гирифта шудааст. Қобили зикр аст, ки бар асоси тарҳ дар сурати такмил, неругоҳи Роғун қодир ба тавлиди солиёна 13,1 миллиард киловат-соат неруи барқ хоҳад буд. Ин ба маънои бароварда намудани тамоми иёзҳои дохилй ба энержй ва табдил шудани Точикистон ба бузургтарин содиркунандаи неруи барқи арзон дар минтақа хоҳад буд.Дар айни ҳол Точикистон солиёна ба ҳудуди 4 миллиард киловат-соат камбуди неруи барқ ру ба ру аст ва ин масъала дар фасли зимистон бештар аҳамият касб мекунад.Албатта тайи солҳои охир дар натичаи сохтани неругоҳҳои барқи обии кучак,ҳамчунин мавриди баҳрабардорй қарор гирифтани неругоҳи Сангтуда-1, камбуди неруи барқ ду баробар коҳиш ёфтааст. Ало рағми ин, дар поёни соли 2009, дар пайи хуручи Узбакистон аз системаи воҳиди энержии Осиёи Марказй, масъалаи таъмини неруи барқ дар Точикистон бо мушкилоти чадиде ру ба ру шуд.Баъди ин иқдоми Узбакистон, Точикистон натавонист барқи харидорй шуда аз Туркманистонро ворид кунад.Чунин вазъе масъулони точикро мачбур ба замонбандии интиқоли неруи барқ дар кишвар намуд, ба гунае ки ҳатто дар бархе манотиқи вилояти Хатлон мардум дар шабонаруз фақат 4-5 соат бо неруи барқ таъмин мешуданд.Дар ин замина авзоъ ба ҳадде муташаннич шуд, ки дар давраи аз 30 октябр то 5 ноябри соли 2009 аксари рустоҳои ин вилоят ба таври комил аз неруи барқ маҳрум шуданд. Масъалаи сохтани неругоҳи Роғун ин рузҳо ба гунае дар Точикистон доғ шудааст, ки ҳатто ба мизони қобили таваччуҳе интихоботи порлумонии 28 февралро таҳти шуъо қарор додааст.Шабакаҳои радио-телевизиони ин кишвар бо пахши барномаҳои вижа, мардумро ба мушорикати фаъол дар хариду фуруши саҳмияҳои неругоҳи Роғун даъват мекунанд.Созмону идора,корхона ва ниҳодҳои мухталиф бо сармоягузорй дар ин тарҳ, талош доранд як навъ имтиёз касб кунанд.Аммо мавзуе ки боиси бархе нигарониҳо шудааст, сарнавишти саҳмияҳои неругоҳи Сангтуда аст, ки бо дар ихтиёри Русия қарор гирифтани тарҳи ин неругоҳ ва табдил шудан ба Сангтуда-1, ба фаромушй супурда шудааст.Бо ин вучуд давлати Душанбе дар шахси раиси чумҳур, ки ташаббускори аслии тарҳи мушорикат додани мардум дар сохтани неругоҳи Роғун аст, тамоми талоши худро ба харч додааст, то мардумро ба мушорикати фаъолтар дар ин тарҳ мутақоид намояд.Ҳатто дар ҳолатҳое дар лаҳни суханрониҳои раиси чумҳур оҳанги таҳдид шунида мешавад.Аз чумла Эмомалй Раҳмон ахиран дар дидор бо соҳибкорон ва точирони точик таъкид кард, ки дар сурати худдории точирон аз интиқоли сармояҳояшон ба Точикистон, доройиҳои онон мавриди бозрасй қарор хоҳад гирифт.Раиси чумҳури Точикистон ҳамчунин ба раисони бонкҳо ҳушдор дод, ки дар сурати камфаъолиятии онон, мучаввизи ифтитоҳи намояндагиҳои бонкҳои хоричй дар Точикистонро содир хоҳад кард ва дар чунин сурате бонкҳои дохилй тайи 3-4 моҳ варшикаст хоҳанд шуд. Дар робита ба фуруши саҳмияҳо ҳатто гузоришҳое дар бораи мачбур кардани донишомузон ба хариди саҳмияҳо тавассути устодон,мунташир шуд, аммо баъдан масъулон ин хабарҳоро такзиб карданд. Дар мачмуъ дар дохили Точикистон бо шуру шавқи хосе хариду фуруши саҳмияҳо идома дорад.Аммо дар хорич аз кишвар иқдомҳое дар ҳоли шаклгирианд, ки баёнгар аз ба мушкил мувочеҳ шудани раванди сохтани неругоҳи Роғун мебошанд. Қарори маълум Русия дар тарҳи неругоҳи Роғун нақш ва чойгоҳи вижае дорад ва мавзеъгириҳои ин кишвар метавонад бар раванди фаъолиятҳои марбут ба такмили Роғун таъсиргузор бошад.Точикистон дар пайи солҳо умедвор шудан ба ваъдаҳои Маскав дар мавриди сохтани ин тарҳ, ногузир ба гирифтани мавзеи кунунии худ шуд.Вақте ки моҳи январи соли 2009 Димитрий Медведев, раиси чумҳури Русия тайи сафари худ ба Тошканд эълом кард, дар масоили гидроэнергетикии Осиёи Марказй аз манофеи Узбакистон ҳимоят хоҳад кард,дар Душанбе ба ин натича расиданд, ки дигар наметавон ба ваъдаҳои Русия дил хуш кард. Бо ин вучуд Русия ҳаргиз ҳозир нест аз мушорикат дар тарҳи Роғун канорагирй кунад.Ба вижа дар пайи тасвиби тарҳи САSА-1000 дар порлумони Точикистон, ки интиқоли неруи барқи Осиёи Миёна ба Осиёи Чанубиро тазмин хоҳад кард, Русия ба унвони мудаъийи таҳти тасарруфи худ қарор додани манобеи энержии минтақа,талош хоҳад кард аз саҳми бештаре дар ин тарҳ бархурдор шавад.Аз ин ру ин интизор чой дорад, ки сарфи назар аз мавзеъгириҳои кунунии Маскав дар қиболи масоили гидроэнергетикии Осиёи Марказй, давлатмардони рус бар асоси суннати рафоқаташон,ки дар тули таърих ҳамеша манофеи худро аз манфиати шарикон бартар шумурдаанд, метавонанд ба Тошканд пушт гардонда, мучаддадан ру ба суи Душанбе оваранд.Аммо дар Точикистон ин дарси русҳоро хондаанд. Масъалаи дигари марбут ба сохтани неругоҳи Роғун, мухолифатҳои сарсахтонаи Узбакистон мебошад, ки ба эътиқоди соҳибназарони точик дар ростои қудратталабиҳои Ислом Каримов сурат мегирад. Бархе аз коршиносон пешбинй мекунанд, ки идомаи ихтилофҳо миёни ду кишвари ҳамсоя бар сари неругоҳи Роғун метавонад ба руёруиҳои чиддитаре табдил шавад. Ба вижа дар шароите, ки дар порлумони чадиди Узбакистон як фарксиюни 15 нафараи экологй таъсис шудааст, ин дидгоҳ тақвият шудааст, ки кишвари ҳамсоя масъалаи сохтани неругоҳи Роғунро ба таври чиддй пайгирй хоҳад кард.

Тасвиби тарxи СASA -1000 дар порлумони Точикистон

Ахиран порлумони Точикистон тавофуқнома миёни ин кишвар, Покистон, Афғонистон ва Қирғизистонро дар мавриди сохти хати интиқоли барқ бо номи СASA -1000-ро тасвиб кард. Бар асоси ин тавофуқнома неруи барқи изофии Точикистон ва Қирғизистон ба Афғонистон ва Покистон интиқол хоҳад ёфт.Бонки чаҳонй, бонки рушди Осиё ва ожонси рушди байналмилалии Амрико чиҳати сармоягузорй дар ин тарҳ эъломи омодагй кардаанд. Гуфтанй аст тарҳи СASA -1000 бо таваччуҳ ба сохтани неругоҳҳо дар Точикистон тадвин шуда, дар сурати такмил ниёзи ду кишвари Афғонистон ва Покистон ба энержиро бароварда хоҳад кард.Бар асоси баровардҳои коршиносй дар оянда ниёзи солиёнаи Покистон ба неруи барқ 8% афзоиш ёфта, бо истиқрори суботу амният дар Афғонистон, ин кишвар низ ба масрафкунандаи умдаи энержии Точикистон ва Қирғизистон табдил хоҳад шуд. Санадҳои марбут ба тарҳи CASA-1000 моҳи августи соли 2008 дар шаҳри Исломобод, пойтахти Покистон ба имзои масъулони кишварҳои Точикистон, Қирғизистон, Покистон ва Афғонистон расид.

Дар чорчуби ин тавофуқнома қарор аст миёни ин кишварҳо хати интиқоли неруи барқ сохта шавад.Тарҳи мазкур бахше аз барномаи минтақайии тичорати энержй миёни Осиёи Марказй ва Осиёи Чанубй(CASAREM) аст ва маблағи такмили он ҳудуди 680 миллион доллар баровард шудааст. Русия барои мушорикат дар ин тарҳ эъломи омодагй намудааст ва қасд дорад неруи барқи неругоҳи Сангтуда-1 ро ки дар Точикистон ба дасти мутахассисони русй ва сармоягузории ин кишвар сохта шудааст, ба хорич аз минтақа содир кунад.Маскав, ки мехоҳад тамоми манобеи энержии минтақаи Осиёи Марказиро таҳти тасарруфи хеш нигоҳ дорад, ба ҳеч вачҳ намехоҳад аз бозори пурдаромади неруи барқ бебаҳра монад, аз ин ру дар ин росто барномаҳоеро руи даст гирифтааст.Ин дар ҳолест, ки кишварҳои ғарбии тарафи қазия тамоили чандоне ба мушорикати Русия дар ин тарҳ надоранд,зеро аз он бим доранд, ки Маскав ба гунае ки дар Ғарб аз энержй ба унвони аҳрами фишор бар кишварҳои аврупойи истифода кард, коршиканиҳое дар Осиёи Марказй низ анчом диҳад.Аз суи дигар Амрико, ки аз чумлаи сармоягузорон дар ин тарҳ мебошад, талош дорад бо истифода аз фурсат, аз нуфузи Русия дар минтақа бикоҳад ва ҳамзамон чойгоҳи худ дар ин минтақаи муҳимро тасбит кунад.Амрико дар пайи он аст вонамуд кунад, ки барои рушди иқтисоди Афғонистон талош мекунад, аммо дар асл мехоҳад бо ворид шудан ба тарҳҳои энержии минтақа, арсаро барои Русия маҳдуд кунад.Ин намоди дигаре аз рақобати қудратҳост, ки дар айни ҳол чанбаҳои густардатаре касб намуда, бар аҳамияти кишварҳои минтақа афзудааст. Бояд гуфт Исломобод ҳануз дар солҳои 90 қарни гузаштаи милодй барои мушорикат дар тарҳи неругоҳи Роғун эъломи омодагй намуда буд. Аммо авзои нобасомони Точикистон, ки ҳосили чанги таҳмилии 5 сола буд, пеши роҳи амалй шудани ин ҳадафро гирифт.Аз суи дигар ба назар намерасад, ки мушорикати Исломобод дар тарҳи неругоҳи Роғун бидуни таваччуҳ ба дидгоҳи Маскав сурат гирад.Зеро Маскав ба унвони мубтакири аслии тарҳи Роғун ҳозир нест бо мушорикат додани дигар кишварҳо, саҳми худро дар бозори энержии Осиёи Марказй коҳиш диҳад ва ҳамзамон бо ин заминаи густариши нуфузи рақибони худро фароҳам намояд.Бо ин вучуд дар нишасти чаҳорчонибаи Точикистон, Русия, Афғонистон ва Покистон, ки чанде қабл дар шаҳри Душанбе доир гардид, бархе тавофуқоти аввалия дар заминаи мушорикати Покистон дар тарҳи Роғун ҳосил шуд, аммо ҳануз масъалаҳои чиддие дар ин робита вучуд дорад. Тарҳи CASA-1000 дар сурати такмил бештар ба нафъи Афғонистон ва Покистон, ки дар айни ҳол шарикони Амрико маҳсуб мешаванд, хоҳад буд.Аммо ҳамзамон бо ин, ҳассосиятҳоро аз тарафи Ҳиндустон ба вучуд хоҳад овард, зеро Покистон ба унвони рақиби суннатии Деҳлии нав бо дастёбй ба неруи барқи арзони Осиёи Миёна, заминаҳои бештареро дар чиҳати тавсаъаи иқтисодй фароҳам хоҳад кард.Дар ин миён Чин низ бетафовут нахоҳад буд.Яъне ичрои тарҳи CASA-1000 монеаҳои чиддие дар сари роҳ дорад ва дар ин миён адами суботу амният дар Афғонистон аз умдатарин мавонеъ маҳсуб мешавад. Тасвиби тарҳи CASA-1000 дар порлумони Точикистонро метавон иқдоме тозае дар ростои рафъи мавонеъ дар раванди такмили неругоҳи Роғун арзёбй кард.Ҳарчанд кишварҳое назири Узбакистон бо тамоми тавон барои пешгирй аз сохти неругоҳи Роғун талош мекунад,аммо танҳо роҳ барои Точикистон дар ростои таъмини истиқлолияти энержй, сохтани ин неругоҳ аст.Аз ин ру дар оянда шоҳиди вокунишҳо ва аксуламалҳои Тошканд дар ин робита хоҳем буд.

Барномахои низомии Русия дар Осиёи Марказй

Дар пайи лашкаркашии Ғарб ба Афғонистон ва ташдиди нооромиҳо дар минтақа, кишварҳои Осиёи Марказй нохоста аз майлу иродаи худ вориди бозии қудратҳои Шарқу Ғарб барои нуфуз дар ин минтақаи стротегй шуданд.Ин кишварҳо бо танаввуъ бахшидан дар дастаи шарикони худ, ба тадрич чойгоҳи Русияро ба унвони ба истилоҳ танҳо молики минтақа тазъиф намуданд.Дар ибтидои ин раванд, ки бидуни шак бо чароғи сабзи Кремл оғоз шуд, Маскав бо гирифтани мавзеи инфиолй назорагари ин раванд буд. Дар Кохи Кремл бар ин бовар буданд, ки ҳалқаҳои иртиботии бозмонда аз замони Шуравй ба кишварҳои Осиёи Марказй ичоза нахоҳад дод, ки фосилаи худ бо Маскавро афзоиш диҳанд ва Маскав дар ҳар замони лозим метавонад ин кишварҳоро вориди чархаи сиёсатҳои худ кунад. Оғози чанги дохилй дар Точикистон (1992-1997), раванд ва поёни он то ҳадде ин интизороти Маскавро бароварда намуд. Русия бо истифода аз нуқоти заъфу қуввати тарафҳои мутахосими точик тавонист то ҳадди зиёде сулҳи точиконро мутобиқи майлу иродаи хеш рақам занад. Аз нооромиҳои Узбакистон ва Қирғизистон низ дар ростои аҳдофи роҳбурдии хеш кор гирифт ва Ислом Каримови «маскавгурез»-ро борҳо ба зери чатри амниятии худ боз гардонд. Ҳамчунин фосилаи давлати Бишкекро бо Маскавро коҳиш дод. Ҳамин муваффақиятҳо дар бахши низомй – амниятй мучиб шуд, Маскав бар он шавад, ки бо таҳкими ҳузури низомии худ дар Осиёи Марказй, давлатҳои ин минтақаро дар чорчуби сиёсатҳои хеш ва дур аз дахолатҳои кишварҳои ғарбй нигоҳ дорад. Маскав мутмаъин буд,ки аз раҳгузари низомй – амниятй мешавад осонтар ба аҳдофи худ дар минтақа даст ёфт. Пойгоҳи низомии Русия дар «Кант»(Қирғизистон), озмоишгоҳи аждарҳо(мушакҳои зидди киштй) ва талош барои таъсиси пойгоҳи дигаре дар ин кишвар дар ҳамин росто қобили арзёбй аст. Албатта дар айни ҳол Русия дар қламрави Точикистон 4 пружаи низомй (дар Душанбе, Кулоб ва Қурғонтеппе, ҳамчунин афсарони эъзомй ба воҳидҳои марзбонии Точикистон)дорад. Ба илова Маскав қасд дорад пойгоҳи ҳавойии худро дар фурудгоҳи «Айнй» дар ин чумҳурй таъсис диҳад. Дар Қазоқистон низ 4 таъсисоти низомии Русия (дар наздикии дарёчаи Балхаш, Саришогон, Эмба ва «Байконур») мустақар мебошанд. Ба назар мерасад ин ҳама ҳузури қудратманди низомй барои таҳти контрол доштани фаъолиятҳои давлатҳои минтақа бо чаҳони хорич, шакл дода шудааст, ки баргирифта аз шеваи тафаккури даврони Шуравй аст. Гузашти замон нишон дод, ки Маскав дар сиёсатҳои Осиёимиёнагии худ муваффақ набудааст. Зеро гирифтани мавозеи дусуя дар қиболи масоили муҳими минтақайи, назири баҳрабардорй аз манобеии гидроэнергетикй, эътиқоди давлатҳои Осиёи Марказиро ба садоқати Кремл ба таври бесобаиқае коҳиш дод.Русия дар замони раёсати Владимир Путин ба таври фаъол вориди масоили энержй дар Точикистон шуд ва миёни ду кишвар қарордодҳо дар мавриди сохти неругоҳи Роғун ба имзо расид. Аммо Димитрий Медведев дар сафар ба Узбакистон ошкоро эълом кард, ки дар масъалаи сохтани Роғун ва умуман баҳрабардорй аз оби рудхонаҳои фаромарзй, аз манофеи Тошканд ҳимоят хоҳад кард.Каме баъдтар аз ин бо тағйири мавзеъ, Русия вориди раванди сохти неругоҳи Қамбарота, ки мавзуи ихтилоф дар равобити Тошканд – Бишкек аст, шуд. Натича он аст, ки фосила миёни Русия ва давлатҳои Осиёи Марказй беш аз ҳар замони дигаре афзуда, чойгоҳи Маскав дар ин минтақаи стротегй дар ҳоли заъиф шудан аст. Дар ҳоле ки Маскав саргарми таъсиси пойгоҳҳои низомй, ё ба иборати дигар «пойгоҳбозй» дар Осиёи Марказй будааст, рақибони Русия бо фаъол шудан дар бахшҳои иқтисодй, ки ниёзи аслии кишварҳои Осиёи Марказй дар марҳалаи кунунй дар меҳвари он мечархад,ҳузури худро пуррангтар намуда, дар мавориде арсаро барои Русия танг намудаанд. Имруз Чин бо фаъол шудан дар шабакаҳои роҳсозй ва энержии Точикистон ва сармоягузориҳои калон дар тарҳҳои иқтисодии ин кишвар, зимни касби эътимоди раҳбарони Душанбе, дар ин бахшҳо аз Русия пешй гирифтааст.Дар Қирғизистон ва Узбакистон низ шоҳиди чунин саҳнаҳое ҳастем. Албатта, бахши энержии минтақа зоҳиран ҳамчунон дар инҳисори Маскав қарор дорад ва ширкати «Газпром» дар ҳоли пайгирии барномаҳои чиддй дар ин замина аст.Аммо ҳамзамон дар бахши иктишоф ва истихрочи нафту гази Осиёи Марказй дигар ширкатҳо аз кишварҳои мухталиф низ фаъоланд ва ҳар муваффақияти онҳо метавонад ба унвони нокомии «Газпром» арзёбй шавад. Русия саргарми таҳкими ҳузури низомии худ дар минтақа, уҳдадориҳояш дар қиболи шариконашро, ки қарордодҳои дучониба ва узвият дар ниҳодҳои минтақайи, рақам зада буданд, фаромуш кард. Ҳамин амр боис шудааст, ки Иттиҳоди давлатҳои мустақил, ниҳоде ки Маскав онро ба навъе чойгузини Шуравии собиқ карданй буд, тақрибан дар маърази фурупошй қарор гирифтааст. Паймони амнияти чамъй низ он гуна ки Димитрий Медведев гуфта буд, то кунун натавонистааст ба унвони рақибе дар баробари НАТО қад алам кунад. Ангезаҳои низомигарии Русия дар ҳолатҳое мучиби ихтилоф дар равобити кишварҳои минтақа низ шудааст. Аз чумла талоши Маскав барои таъсиси пойгоҳи дуввум дар Қирғизистон, эътирозоти шадиди Узбакистонро дар пай дошт ва ин масъала ҳамчунон ба унвони омили бесуботй дар минтақа боқй аст. Дар шароити кунунй, ки фазосозиҳо дар мавриди сирояти нооромиҳо аз Афғонистон ба Осиёи Марказй беш аз ҳар замони дигаре ташдид шудааст, давлатҳои ин минтақа ба ҳузури низомии қудратҳо ба унвони зомини амнияту субот менигаранд.Аммо воқеият он аст, ки чунин ҳузуре омили аслии бесуботиҳо дар минтақа хоҳад буд ва авзои Афғонистон далеле бар ҳамин гуфтаҳост.

Ахмадинажод ба Душанбе меояд

Бар асоси иттилои сафорати Чумҳурии Исломии Эрон дар Душанбе Маҳмуди Аҳмадинажод, раиси чумҳури Эрон рузҳои 6-7 январи соли 2010(16-17 даймоҳ) дар чорчуби як сафари расмй, аз Точикистон боздид хоҳад кард.Интизор меравад тайи ин сафар музокирот миёни мақомоти олирутбаи ду кишвар дар масоили иқтисодй, тичорй ва фарҳангию илмй анчом шуда, чанд санади ҳамкорй миёни тарафҳо ба имзо расад. Нигоҳе ба раванди муносибот миёни Чумҳурии Исломии Эрон ва Точикистон баёнгар аз он аст, ки муносиботи ду кишвар дар бахшҳои сиёсй, иқтисодй,фарҳангй ва тичорй бо пуштивонаи вучуди иштирокоти фаровони фарҳангй, таърихй, динй ва забонй аз замони истиқлоли Точикистон дар 18 соли пеш то кунун, ҳамвора масири пешрафтро паймудааст.

Зикри ин нукта дорои аҳамият аст, ки то ин дам баргузории ҳафт ичлоси кумиссиюни муштараки ҳамкориҳои иқтисодй, тичорй, илмй ва фарҳангии Эрон ва Точикистон, имзои беш аз 107 тавофуқнома ва тафоҳумнома сафарҳои мутақобили масъулони ду кишвар ва муҳимтар аз ҳама ҳузури бахши хусусии Эрон дар Точикистон заминаи робитаи барои ду тараф судмандро беш аз пеш тақвият кардааст. Эрон ва Точикистон то қабл аз фурупошии Шуравй равобити бисёр заъифе доштанд ва он ҳам аз тариқи коноли Маскав анчом мешуд.Ҳамин амр боис шуд, ки ду миллат тайи ҳафтоду анд соли режими коммунистй аз ҳам дур буданд.Албатта сиёсатҳои ғарбгароёнаи ражими Паҳлавй низ дигар омили дар ҳошияи сиёсатҳои Эрон қарор гирифтани Точикистон ба унвони танҳо кишвари форсизабон дар қаламрави Иттиҳоди Шуравй буд.Бо касби истиқлоли Точикистон дар соли 1991, Чумҳурии Исломии Эрон аввалин кишваре буд, ки сафорати худро дар Душанбе ифтитоҳ кард.Баъд аз ин равобити мустақими ду кишвари ҳамзабон поягузорй шуд, ки имруз шоҳиди тавсаъа ва таҳкими рузафзуни он ҳастем. Аз вижагиҳои равобити миёни Теҳрон – Душанбе он аст, ки ин равобит бидуни фарозу нишеб ва масоили чонибй будаанд ва ин мар аз хосту иродаи раҳбарони олирутбаи ду тараф, ҳамчунин вучуди эътимоди мутақобил нашъат мегирад. Сафари Маҳмуди Аҳмадинажод ба Душанбе дар шароите анчом мешавад, ки ахиран рафту омадҳои мақомоти ду кишвар то ҳадде коҳиш ёфтааст, ки далели он баргузории интихоботи раёсати чумҳурй дар Эрон ва омодагиҳо ба интихоботи порлумонй дар Точикистон будааст. Аз ин ру мавзуоти ниёзманд ба баррасиҳои бештари мақомоти олирутбаи ду тараф кам нестанд.Аз чумла, бо таваччуҳ ба мушкилоти таъмини неруи барқ дар Точикистон, интизор меравад, ки суръат додан ба раванди баҳрабардорй аз неругоҳи барқи обии «Сангтуда 2», ки тавассути мутахассисони эронй дар ҳоли сохт дар Точикистон аст, аз мавзуоти меҳварй дар музокироти Аҳмадинажод ва Раҳмон, раисони чумҳури Эрон ва Точикистон бршад. Албатта, он гуна ки зикр шуд, имзои чанд тарҳ ва санади муҳим, ки робитаҳои ду кишвари ҳамфарҳангро вориди марҳалаи чадиде хоҳанд кард, низ дар назар гирифта шудааст. Бо ин ҳол наметавон гуфт, ки равобит миёни ду кишвари Эрон ва Точикистон бидуни масоили ҳалталаб аст. Бе кор кардани раводид миёни ду кишвари ҳамзабон, ҳамфарҳанг, ҳамтаърих ва ҳамдин аз чумлаи маворидест, ки бояд масъулони ду тараф дар ичрои он чиддияти бештаре нишон диҳанд. Аз суҳбатҳо бо соҳибкорону точирони эронй бармеояд, ки бархе аз онҳо ба далели вучуди ришвахорй дар сохторҳои хукумати Точикистон, аз фаъолият дар ин кишвар дилсард шудаанд. Хамин амр боис шудааст, ки ҳамкориҳои иқтисодй ва тичории дучониба миёни Эрон ва Точикистон пойинтар аз ҳадди зарфият ва имкониятҳои мавчуд дар ду кишвар бошанд. Аз суи дигар мо шоҳиди он ҳастем, ки бозорҳои Точикистон ба тадрич таҳти тасаллути маҳсулоти Чинй қарор мегиранд ва ҳузури колоҳои эронй дар муқоиса ба 8-9 соли қабл дар ҳоли камранг шудан аст. Агар аз як тараф сабаби чунин саҳнае вучуде бархе мушкилот (сахтгириҳои бархе гумрукчиён, ришваситонй, набуди хати мустақими автомобилй ва релй миёни ду кишвар …)бошад, аммо аз суи дигар иллати аслии ин амр он аст, ки дар ибтидои вуруди точирон ва бозаргонони эронй ба Точикистон, бисёр точирони ғайрикасбй(омотур) ибтикори амалро дар даст доштанд. Ин афрод бидуни барномаҳои мушаххас ва фақат барои касби даромади «ҳарчи бештар ва ҳарчй зудтар» даст ба кор шуданд ва натича он буд ба аввалин рақобатҳо, ки хоси иқтисоди бозаргонй аст, тоб наоварданд ва на танҳо худ варшикаст шуданд, балки чойгоҳи маҳсулоти эрониро дар бозорҳои Точикистон тазъиф карданд. Дар бахши фарҳангй , ки зоҳиран муваффақтар аз дигар бахшҳо будааст,ҳануз ҳам чойи як нашрияи муштараки кишаврҳои форсизабон, ки дар се кишвари Эрон, Афғонистон ва Точикистон мунташир шавад, холист. Манофеи ду кишвари Эрон ва Точикистон, ҳамчунин авзои минтақа ва чаҳон эчоб мекунад, ки чиҳати баҳрабардорй аз имконият ва зарфиятҳои мавчуди ду кишвар ва рафъи мавонеи мавчуд дар масири ҳамгаройиҳои ҳарчй бештар, тайи ин сафари раиси Чумҳури Исломии Эрон ба Точикистон асноди стротегй, ки зомини таҳким ва тавсаъаи ҳарчй бештари ҳамкориҳои дучониба дар тамомии заминаҳо бошад, ба имзо бирасад. Барои ин амри начиб хост ва иродаи раҳбарон, масъулон ва миллатҳои ду кишвар дар мизони зарурй вучуд дорад.

Кули Сарез 100-сола мешавад!

Кули Сарез 100-сола мешавад

Рузи 18 феврали соли 1911 дар яке аз дехахои вилояти Бадахшони Точикистон заминларзае ба кудрати 9 дарачаи рихтер ба вукуъ пайваст, ки ба асари он мачрои дарёчаи кухй баста шуд. дар махалли ходисае дехае бо номи Сарез комилан аз байн рафт ва аз хамон лахза куле бо номи “Сарез” шаклгирии худро огоз кард.

Дар айни хол, яъне бо гузашти 98 сол аз ташкили обанбори табии, тули кул ба бештар аз 70 километр ва чукурии он ба 500 метр расидааст. Хачми оби чамъшуда 17 млрд. метри кубй баровард шудааст. Ин кул дар баландии 3 хазор метр аз сатхи оби бахр чойгир шудааст.

Кули Сарез аз замони пайдоиш дар маркази таваччухи ниходхои зистмухитии Точикистон ва минтака карор дошт. Хануз дар солхои 70-уми асри гузашта мутахассисони Шуравй дар пайи тахкикоти зиёд ба ин натича расиданд, агар чорахои зарурй андешида нашавад, дар дарозмуддат чмаъ шудани беш аз хадди об боиси вайрон шудани садди табии ва сарозер шудани обу сангу гил хохад шуд, амре ки чони 6 млн. аз ахолии Осиёи Марказиро дар маърази хатар карор хохад дод.

Баъд аз касби истиклол, масъулони точик талош намуданд бо пешниход кардани ракаму далелхо хатари кули Сарезро муаррифй ва барои пешгирй аз фочеахои экологй ва инсонй талошхое ба харч доданд. Аз чумла дар охирхои соли 1997 дар шахри Душанбе конфронси байналмилалие баргузор гардид, ки дар он масъалахои вобаста ба кули Сарез мавриди бахсу баррасй карор гирифт. Дар ин конфронс пешниход шуд, ки дар сурати бахрабардорй, кули Сарез 40 то 50 млн. ахолиро бо оби солими ошомиданй таъмин хохад кард.

Дар соли 2000 хукуматхои Точикистон, Киргизистон ва Узбакистон аз чомеаи чахонй даъват карданд, ки барои аз байн бурдани хатароти кули Сарез мусоидатхои лозимро анчом диханд. Дар хамон сол тахти сарпарастии Бонки чахонй тархе бо номи “Кули Сарез:барномаи кохиши хатар” тасвиб ба мархалаи ичро гузошта шуд.

Дар таърихи 3 ноябри соли 2007 раиси чумхурии Точикистон аз созмонхои байналмилалии молй такозо кард, ки барои тахияи барномаи истифода аз оби кули Сарез кумак кунанд. Дар ин пешниход гуфта мешуд, ки бо ичрои чунин барнома 40 млн. ахолии минтака бо оби ошомиданй таъмин ва хатархои эхтимолй рафъ хоханд шуд.

28 майи соли 2008 дар шахри Бишкек дар хамоише бо хузури вазирони об аз кишвархои Точикистон, Туркия, Туркманистон, Казокистон, Озарбойчон ва Киргизистон бори дигар масъалаи кумак ба тархи бахрабардорй аз оби кули Сарез матрах шуд.

Ба иловаи ин хама, бисёре аз кишвархо ва ниходхои байналмилалй дар ростои мусоидат ба халли масъалахои кули Сарез кумакхои милй ва фаннй расондаанд, ки Шветсария дар садри ин руйхат карор дорад.

Хатароти эхтимолии бархоста аз кули Сарез дар холе матрах мешавад, ки ба эътикоди гурухе аз мутахассисон, ин мавзуъ як василаи судчуйи барои бархе аз сохторхо ва макомот дар кишвархои минтака табдил шудааст. Аз чумла, Юрий Казаков, мутахассиси заминшиносй, ки солхои зиёде дар минтакаи Сарез кор кардааст, ба хамин нукта ишора мекунад ва мегуяд, бисёре аз матолиби чопшуда дар бораи масъалахои Сарез на касбй, балкй эхсосотй таълиф шудаанд. Вай зимни тасдик кардани хатароти эхтимолии кули Сарез, бо таассуф мегуяд, тахкикот дар мавриди кули Сарез ба таври комил анчом нашудааст.

Аз суе, Леонид Папирин, мудири собики гурухи тахкикотй дар Бадахшон мегуяд, хар вакт ки пажухишхо комил шуданд, метавон муайян кард, ки барои рафъи хатарот чи корхое анчом дод. Ин мутахассис муътакид аст, ки сохтани неругохи барк дар ин минтака, хам хатархои эхтимолиро аз байн мебарад ва хам дар кутохмуддат тамоми харочотро чуброн хохад кард.

Тахкикот нишон медихад, ки хамасола сатхи оби кули Сарез 20 см. афзоиш меёбад ва аз соли 1967 то соли 2001 сатхи об дар ин кул 4,8 метр боло рафтааст. Ба андешаи мутахассисон чамъшавии беш аз андозаи об метавонад садди Усойро, ки дар пайи заминларза ба вучуд омад, вайрон кунад. Аз суи дигар, бар асоси пажухишхои анчомшуда, дар минтакаи Бадахшон хар 100 сол як заминларзаи шадид ба амал меояд. Аз ин ру ин эхтимол низ вучуд дорад, ки кули Сарез баъд аз 100-солагй дар соли 2011, дар пайи як зилзила аз байн хохад рафт. Аммо, агар ба истилох “таваллуди” кули Сарез боиси аз байн рафатани як деха гардида бошад, пас ин эхтимол чой дорад, ки “марги” он боиси нобудии даххо шахру деха дар Точикистон, Узбакистон, Афгонистон, Туркманистон ва Киргизистон хохад шуд.

Хамин фарзия эчоб мекунад, ки барномахои рафъи хатароти кули Сарез ба таври чиддй пайгирй шаванд ва ба иборате, “илочи вокеа кабл аз вукуъ” сурат гирад.

Медведев ва Рахмон: аз музокирот то мохигирй

Сафари рузи сешанбеи 24 феврали Эмомалй Рахмон, раиси чумхури Точикистон ба Маскав, аз нигохи банду басти дипломатй яке аз душвортарин сафархо дар таърихи раёсати чумхури окои Рахмон буд. Зеро раиси чумхури Точикистон ин бор дар шароите ба дидори хамтои руси худ мерафт, ки дар таърихи 17 солаи равобит бо Русия барои аввалин бор норизоятии худ аз сиёсатхои Маскавро баён намуда буд.
Карори маълум дар пайи мавзеъгирии ахири Медведев дар Тошканд, ки ба эътикоди Душанбе химояти ошкори Маскав аз манофеи Узбакистон ва нодида гирифтани манфиатхои Точикистон буд, вазорати хоричаи Точикстон маротиби эътирози худро ба сафорати Русия дар Душанбе баён намуд. Ба илова Эмомалй Рахмон ба мулокоти Медведев (2 феврал дар Маскав) хозир нашуд. Дар он рузхо бисёре аз доирахои расонайи ва коршиносй аз эхтимоли уручи Точикистон аз ниходхои минтакайи сухан ба миён оварданд ва пешбинй мекрданд, ки Душанбе ру ба суйи Гарб хохад овард. Аммо харгиз ин тавр нашудва бо як ё ду руз таъхир раиси чухури Точикистон ба Маскав дафар намуд ва дар нишастхои Иттиходияи Авруосиё ва Паймони амияти чамъй ширкат кард. Дар дидори кутохе, ки миёни Медведев ва Рахмон дар хилоли ин нишастхо баргузор шуд, раиси чумхури Русия аз хамтои точики худ даъват кард дар фурсати муносиб ба Маскав сафар кунад.
Фазои хоким дар махалли мулокото окоён Медведев ва Рахмон – хузури теъдоди ками хабарнигорон дар Завидово – баёнгар аз гайримаъмулй будани ин дидор буд.
Бар пояи навиштахои расонахои русй, дар махалли дустдоштаи хокимони вакти Шуравй хамрох бо Рахмон ба мохигирй пардохтани Медведев, ба ин маънй буд, ки Маскав барои рахбари Душанбе ахамият ва эхтироми вижае коил аст. Бо ин хол аз хамон огози музокирот, ки Дмитрий Медведев баъд аз саломуалейк хитоб ба хамтои худ аз ин дидор ба унвони саври дуввуми омодагихо ба мулокоти расмй ёд кард, мушаххас буд, ки дар нихоят тасмимоти чиддие дар ин дидор гирифта нахохад шуд. Аз лахни суханронии раиси чумхури Русия бармеомад, ки Маскав омодааст тамоми масъалахои марбут ба хамкорихои ду кишварро мавриди баррасй карор дихад.
Музокироти Медведев ва Рахмон пушти дархои баста анчом шуд, аз ин ру аз чузъиёти он гузорише дарёфт нашудааст. Дафтари матбуотии раёсати чумхурии Русия дар поёни руз зимни мусбат арзёбй кардани натичаи гуфтугухо, иброз дошт, ки дар бисёре азмасъалахои баррасй шуда, тавофукхои мавриди кабули ду тараф хосил шуд. Ин манбаъ афзуд, тарафайн тасмим гирифтанд, ки гуфтугу дар мавриди тарххои гидроэнергетикиро идома хоханд дод.
Вокеият он аст, ки тайи 2-3 соли охир робитахо миёни Точикистон ва Русия аз раванди маъмулй хорич шуда, ба сардй гароида аст. Аз тарзи бархурд ва рафтори Русия бо Точикистон бармеояд, ки гуё Маскав ба хадафхои мавриди назари худ дар ин кишвар даст ёфта, тамоили чандоне ба ичрои карордодхои имзошуда бо давлати Душанбе надорад. Ба иборати дигар, чунин коре ахамияти худро барои Русия бохтааст. Боло бурдани макоми лашкари Русия ба пойгохи низомй, ба ивази бахшидани карзхои Точикистон, вогузории пойгохи родории “Окно” ба Русия аз чумлаи ин хадафхои Русия унвон мешаванд. Дар он замон карордодхои калоне миёни ду кишвар ба имзо расид ва Русия ваъдаи сармоягузории 2 миллиард долларй дар иктисоди Точикистон ва такмили ниругохи Рогунро дод. Хамон гуна ки медонем, ин ваъдахо харгиз амалй ншуданд.
Коршиносони рус дар ин замина давлати Душанберо мукассир медонанд ва мегуянд ихрочи марзбонони рус аз марзи миёни Точикистон ва Афгонистон ва бекор кардани карордод бо ширкати “Рус Ал” икдомхое буданд, ки харгиз хушоянди Кремл набуданд.
Албатта дар робита ба ин ду мавзуъ гуфта мешавад, ки Точикистон дар чорчуби манфиатхои миллии худ амал намудааст,аммо маълум мешавад, ки доирахое дар Маскав интизороти дигареро дунбол мекардаанд

Медведев ва Рахмон: аз музокирот то мохигирй

Бархе аз сохибназараон дар остонаи сафари Эмомалй Рахмон ба Маскав, авзоъро ба нафъи Точикистон арзёбй мекараднд ва мегуфтанд раиси чумхур метавонад бо истифода аз ракобат миёни Русия ва Амрико имтиёзоти бештареро аз Маскав касб кунад (назири Киргизистон).
Амал накардани Русия ба карордодхо ва ваъдахояш дар нисбати Точикистон ин хакро ба Душанбе медихад, ки барои халли мушкилоти хеш ва бароварда намудани ниёзхояш роххои дигареро чустучу кунад. Дар Маскав низ ба ин вокеият эътироф доранд. аммо ба назар мерасад Дмитрий Медведев бар он шудааст, ки бархе иштибохоти Владимир Путинро ислох кунад. Вуруди амрикоихо ва умуман Гарб ба минтакаи стротегии Осиёи Марказй, ки бо чароги сабзи Путин сурат гирифт, аз нигохи рахбарони имрузи Маскав ба нафъи Русия нест. Аз ин ру Медведев талош хохад кард бо хар рохи мумкин хузури амрикоихо дар ин минтакаро махдуд ва заминаи ихрочи ононро фарохам кунад. Бо таваччух ба он ки вактхои охир рафту омади макомоти баландпояи Вашингтон ба Душанбе зиёд шудааст, Русия низ чойгохи дар сиёсатхои худ барои Точикистон боз намудааст ва моил нест миёни Маскав – Душанбе фосила эчод гардад. Ин албатта, фурсати хубе барои Точикистон аст. Дар Маскав ба хубй дарк карданд, ки Точикистон дар пайи гирифтани сиёсати чандсамтй, хамкорихо бо кишвархои мухталифро густариш додааст ва ин раванд дар ростои кохиши вобастагихо факат ба як кишвар хамчунон идома дорад. Аз суе, дар канори Амрико, Гарб ва кишвархои исломй Чин низ хузури худ дар Точикистонро пурранг намудааст. Яъне идомаи дилсардй аз Маскав наздикии Точикистонбаин кишвархоро бештар хохад кард. Ба иборати дигар,ахамияти Точикистон дар сиёсатхои геополитикии Русия ба куввати худ бокй аст. Аммо бим аз он меравад, ки дар тасмимгирихои Душанбе дар мавриди масъалахои хассос,эхсосот бар мантик чира шавад ва бархе макомоти точик манфиатхои шахсй ва гурухии худро аз манфиатхои миллй боло гузоранд.

Музокироти Точикистон ва Узбакистон.

Музокироти Точикистон ва Узбакистон

Рузи чоршанбеи 18 феврал дар шаҳри Душанбе гуруҳе аз мақомоти Точикистон ва Узбакистон даври ҳам чамъ омаданд то масъалаҳои мавчуд дар робитаҳои ду кишварро баррасй ва ҳаллу фасл намоянд. Ин нишаст дар қолаби комиссиюни байнидавлатй баргузор гардид, ки аз замони охирин нишасти он шаш сол гузаштааст. Хамин мавзуъ, яъне тайи 6 сол доир нашудани нишастҳои ин комиссиюн баёнгар аз вазъи робитаҳо миёни Тошканд – Душанбе аст. Албатта, дар ин солҳо мақомоти точик борҳо ба Узбакистон сафар карданд, аммо масъулони узбак тамоили чандоне ба сафар ба Точикистон аз худ нишон надоданд.
Бисёре аз коршиносон аз нишасти тарафҳои точик ва узбак ба унвони руйдоди таърихй ёд намуда, пешбинй мекараданд, ки баъд аз ин дидор шоҳиди боз шудани гиреҳ дар муносибатҳои ду кишвари ҳамсоя хоҳем буд. Дар дидори Рустам Азимов, маовини аввали сарвазири Узбакистон ва раиси ҳайати узбакистонй бо Эмомалй Раҳмон, раиси Чумҳури Точикистон низ ба ин нуктаи муҳим ишора шуд. Аммо ҳамон гуна, ки аз далелҳо бармеояд, фазои музокирот «чандон гарм» набуд. Ҳарчанд беш аз 10 масъала барои баҳсу баррасй пешниҳод шуда буд, вале дар поёни нишаст фақат ду протокол ба имзо расид: яке дар бораи ҳамкориҳои иқтисодй-тичорй, дигаре дар бораи масъалаҳои марзй. Интизор мерафт роҳи ҳалле барои истифода аз манбаъҳои обй ва интиқоли неруи барқ, ки беш аз ҳар масъалаи дигаре дар робитаҳо миёни ду кишвар соя афкандааст, пайдо шавад, аммо ҳаргиз ин тавр нашуд.
Аз раванди музокирот, ки тамоми руз идома дошт, ба хубй эҳсос мешуд, Точикистон ба унвони мизбон тамоили бештаре ба ҳаллу фасли масъалаҳо дошт, дар ҳоле ки ҳайати узбакистонй бештар масъалагузорй мекард, то ироаи роҳи ҳалли масъала.
Аз чумлаи дастовардҳои нишасти комиссиюни байниҳукуматии Точикистон ва Узбакистон, эъломи ризояти Тошканд дар мавриди тронзити барқи Туркманистон ба Точикистон, мувофиқат дар бораи интиқоли об аз обанбори Қайроққум ба Узбакистон ва то 97% ҳал шудани масъалаи марзй миёни ду кишвар буд.
Қобили зикр аст, ки оғози қарни 21 робитаҳо миёни ду кишвари ҳамсояро дастхуши тағйиру таҳаввули зиёде кард, ки ба ҳеч вачҳ наметавон онро мусолиматомез тавсиф кард. Аз соли 2000 Тошканд ба таври якчониба барои шаҳрвандони Точикистон системаи раводид чорй намуд ва аз баҳори соли баъд марз бо Точикистонро минакорй кард. Ба илова беш аз 16 сол аст, ки миёни ду кишвар робитаи ҳавойи вучуд надорад. Сардии робитаҳо миёни Тошканд – Душанбе то чое пеш рафт, ки ҳатто Каримов ва Раҳмон дар баъзе аз ҳамоишҳои минтақайи бо ҳам сухан намегуфтанд…
Бисёре аз коршиносон дар таҳлилҳои худ аз шакли робитаҳо миёни Точикистон ва Узбакистон, сардии ба вучудомадаро бархоста аз талошҳои Ислом Каримов барои табдил шудан ба «раҳбари минтақа» медонанд. Ҳамин коршиносон мегуянд, Тошканд дар ростои таҳмили хостаҳои худ ба ҳамсоягон, дар бисёре аз мавридҳо манфиатҳои Точикистонро нодида гирифтааст. Давлати Душанбе, ки дар солҳои чанги дохилй ногузир ба пазириши бархе аз дидгоҳҳои Тошканд буд, бо бозгашти суботу амният ба Точикистон, ба тадрич бар он шуд, ки сиёсатҳои мустақил ва дар чорчуби манфиатҳои миллй ва давлатиро дунбол кунад. Ҳарчанд ин сиёсатҳо дар ҳеч марҳалае алайҳи Тошканд набудаанд, аммо доираҳое дар Узбакистон аз он бим доштан (ва доранд), ки коҳиш ва дар ниҳоят рафъи вобастагиҳои Точикистон аз Узбакистон, метавонад ба ҳадафҳои стротегии Тошканд дар минтақаи стротегии Осиёи Марказй латма ворид кунад. Чонибдорони ин дидигоҳ таъкид мекунанд, ки талоши Узбакистон барои дар вобастагй нигоҳ доштани Точикистон ва Қирғизистон баргирифта аз стротегияи давлатмардони ин кишвар дар ростои таҳмили сиёсатҳо ва хостаҳои худ ба ҳамсоягон аст.
Дуввумин нишасти комиссиуни байниҳукуматии Точикистон ва Узбакистон дар ҳоле ба кори худ поён дод, ки натичаҳои он аз қабл пешбинй мешуд. Табиист, ки дар як нишасти якруза пайдо кардани роҳи ҳал барои масъалаҳое, ки зарфи 9 – 10 сол шакл гирифтаанд, кори соддае набуд. Аз ин ру ҳаллу фасли ниҳойии ин масъалаҳо ба машваратҳои бештаре ниёз дорад. Аммо тарзи мушорикати тарафи узбакистонй дар комиссиюни мушатарк, ки сарпечй аз суҳбат бо хабарнигорон аз чумлаи ҳошияҳои он буд, ин ақидаро тақвият мекунад, ки ба дарозо кашидани ҳалли масъалаҳои мавчуд дар робитаҳои ду кишаври ҳамсоя, ибтикори амалро ба қудратҳои фурсатталаб хоҳад дод, то битавонанд бо истифода аз фишнагҳои мавчуд шикоф миёни кишварҳоро бештар намуда, ҳадафҳои султачуёнаи худро ба осонй пай гиранд. Тачрибаи кишварҳо дар минтақаҳои мухталифи чаҳон дарсҳои талхеро аз ин найранг бар чой гузоштааст. Аммо мушкили чиддй он аст, сарони давлатҳои Осиёи Марказй, ки идомаи ҳукумат ва бақои ҳокимият, ҳамчунин меросй кардани қудрат аслитарин ҳадафи онон ба ҳисоб меравад, ин хатарро ба тавре, ки мебояд эҳсос намекунанд.

Ба ҳар сурат, баргузории дуввумин нишасти комиссиюни байниҳукуматии Точикистон ва Узбакистон бори дигар ба тарафайн ёдовар шуд, ки роҳ барои рафъи мушкилот ва бархе суитафоҳумҳо вучуд дорад Ҳарчанд ин роҳ печида ва ноҳамвор аст, аммо метавон бо гузаштҳои мутақобил онро паймуд. Шаке вучуд надорад, ки Душанбе наметавонад ҳамвора дар нақши «гузашткунанда», ҳамон гуна, ки Тошканд интизор дорад, боқй бимонад. Сафарҳои ахири раиси чумҳури Точикистон ба кишварҳои аврупойи ин ақидаро бештар тақвият кардааст.

Вобастагй + таҳқир= сарафкандагй

Вобастагй + таҳқир= сарафкандагй
Аз чумлаи роҳҳои саодат ва пешрафти миллатҳо, раҳойи аз вобастагй ба дигарон аст, зеро вобаста будан ба дигарон боиси аз даст рафтани фурсатҳо ва ибтикороти созандагй шуда, заминаи абзори дасти бегонагон шуданро фароҳам мекунад. Дар мисоли робитаҳои Точикистон ва Узбакистон ба хубй мушоҳида мешавад, ки Тошканд на бар асоси муқаррароти байналмилалй ва тавофуқҳои баимзорасида миёни ду кишвар, балки бар асоси майлу хостаи худ бо Душанбе рафтор мекунад. Вобастагй дар бахши таъмини неруи барқ, газ, роҳҳо, ҳатто роҳҳои иртиботй аз шимол ба чануби Точикистон, чудо аз мушкилоти фаровоне, ки барои мардуми точик, ба вижа дар солҳои истиқлолият эчод карда, боиси таҳқир ва озору азияти точикистониён тавассути милисаи узбак шудааст. Шояд бо гузашти солҳо битавон зарарҳои моддии амалкарди сохторҳои Узбакистон дар нисбати Точикистонро чуброн кард, аммо он ҳама таҳқир, ки гумрукчиён ва милисаи узбак ба ҳангоми , ба истилоҳ «бозрасй» нисбат ба шҳрвандони кишвари ҳамсояи худ раво мебинанд, то дерҳо ҳамчун доғи нанг қлбҳо ва вичдонҳоро озор хоҳад дод. Ҳар сол мардуми точик ба ин умеданд, ки ин достони талх ба поёни худ наздик мешавад ва ҳар зимистонро ба ин орзу баҳор мекунанд, ки аз вобастагй, аз озор, аз таҳқир ва сарафкандагй раҳо мешаванд. Аммо …

Вобастаги+тахкир=сарафкандаги

Роҳи ҳал кучост?
Ҳар аз гоҳе нашрияҳои Точикистон хабарҳои умедворкунандае ба нақл аз масъулони Точикистон дар бораи дар ояндаи наздик ҳал шудани ин ё он мушкили чомеа, мунташир мекунанд. Чунин навидҳое мардуми хушбовари точикро то муддате хушҳол мекунанд, аммо бо гузашти замон ин навидҳо ранг бохта, эътимод ва бовари чомеа ба ваъдаҳои мақомот ва навиштаҳои расонаҳо заъиф мешавад. Чанде қабл дар ин росто расонаҳои Точикистон хабар доданд, ки «Точикистон аз бунбаст раҳо мешавад». Бар пояи ин хабар Эрон, Афгонистон, Точикистон, Казоқистон ва Киргизистон ба ичрои тарҳи муштарак барои роҳи оҳане, ки Остона, пойтахти Казоқистонро бо Бандари Аббоси Эрон пайваст мекунад, оғоз карданд. Нашираҳои Точикистон ба нақли қавл аз Ҳамроҳхон Зарифй, вазири хоричаи Точикистон навиштанд, «ин муҳимтарин дастоварди соли 2008 дар робитаҳои миёни ин панч кишвар ба ҳисоб меравад»
Ичрои тарҳи мазкур ин имконро фароҳам мекунад, ки Точикистон дар масири пайвастан бо чаҳони хорич аз вобастагй ба роҳҳои Узбакистон , озод шавад. Дар масъалаи раҳои аз дигар вобастагиҳо, назири барқ ва газ низ суханҳое гуфта шуданд ва тарҳҳое матраҳ шуданд. Ҳаллу фасли ин ду масъала истиқлолияти энержии Точикистонро таъмин намуда, роҳи пешрафти иқтисод, шукуфойии кишвар ва боло рафтани сатҳи зиндагии мардумро ҳамвор оҳад кард. Аммо бидуни шак, ҳалли ин масъалаҳо дар шароити кунунии Точикистон кори содда нест: Точикистон сармояи лозим барои ичрои тарҳҳои вобаста ба ин масъалаҳоро дар ихтиёр надорад ва шидидан ниёзманди сармоягузориҳои хоричй мебошад.Сармоягузорони хоричй, аз Русия гирифта то кишварҳои ғарбй ва арабй бо додани ваъдаҳои калон, дунболи фурсат ҳастанд, то бо истифода аз вазъияти Точикистон ба ҳадафҳои аслии хеш осонтар даст ёбанд.Маҳз ҳамин мавзуъ боис шудааст, ки тарҳҳои муҳими иқтисодии Точикистон хеле ба кундй пеш мераванд. Ин кишварҳо ба хубй медонанд, ки ҳар чи бештар давлати Душанберо дар вобастагии худ нигоҳ доранд, ба ҳамон андоза ба ҳадафҳои уд наздик мешаванд. Ба таври намуна метавон ба ваъдаи сармоягузории ду миллиарддоларии Русия дар иқтисоди Точикистон (Владимир Путин, соли 2007) ишора кард. Нигоҳе гузаро ба ин руйдод ба таври возеҳ нишон медиҳад, ҳангоме ки кишварҳои сармоягузор (қудратҳо) эҳсос мекунанд, ҳамкории ин ё он кишвар ба ҳадафҳои геополитикй ва геостротегии онон мехурад, вонамуд мекунанд, ки бо тамоми тавон вориди ҳамкориҳои дучониба шудаанд. Аммо баъдан маълум мешавад, ки ин ҳама саҳнасозй ва худнамойие беш набудааст. Ба иборати дигар, дар замоне ки Узбакистон аз Русия фосила гирифт, Владимир Путин, раиси чумҳури вақти Русия, дар чорчуби он чи ки Маскав «танбеҳи Тошканд» тавсиф мекунад, қарордодҳои азиме бо Точикистон ба имзо расонд ва дар масъалаи чанчолии миёни Душанбе – Тошканд, яъне сохтани неругоҳИ Роғун, аз мавзеи Душанбе ҳимоят кард.Аммо ҳамон гуна ки шоҳид ҳастем, он ҳама ваъдаҳо истифодаи абзорй аз вазъи ҳоким дар минтақа буд.Имруз авзоъ дар минтақа та/йир карда ва Русия низ мавзеи худро тағйир додааст. Натичаҳои музокироти Медведев ва Каримов дар Тошканд тасдиқкунандаи ин гуфтаҳо аст. Амалкарди дигар сармоягузорон низ тақрибан ба ҳамин шакл будааст.
Дар ин миён он чи ба нафъи Точикистон тавсиф мешуд ва мешавад, шиддат гирифтани рақобати қудратҳо ва кишварҳои мухталиф барои сармоягузорй дар иқтисоди Точикистон аст, амре ки то имруз бо далелҳои ошкору ниҳон, давлати Душанбе натавонистааст аз он истифодаи лозимро касб кунад. Баъзе аз коршиносон густариши фасоди молй дар сохторҳои ҳукумати Точикистонро аз чумлаи монеаҳо дар ин замина медонанд ва мегуянд ҳамин падидаи номатлуб боиси дилсардии бисёре аз сармоягузорон дар иқтисоди Точикистон шудааст. Гуруҳе дигар аз таҳлилгарон ба нақши манфии Русия ишора мекунанд, ки дар роҳи мушорикати дигар кишварҳо дар тарҳҳои иқтисодии Точикистон монеътарошй мекунад. Дар ҳарду ҳолат, ин мардум ҳастанд, ки гирифториҳои зиёде насибашон шудааст.
Имруз ин воқеият ғайри қобили инкор аст, ки Точикистон бидуни сохтани неругоҳи Роғун наметавонад истиқлолияти энергетикии худро касб кунад. Аммо ин масъала беш аз дигар масъалаҳо ба як абзори сиёсй барои сармоягузорони хоричй, қабл аз ҳама ва беш аз ҳама Русия, табдил шудааст. Ахиран ҳамин масъала боис шуд, ки робитаҳо миёни Маскав – Душанбе ба таври бесобиқа ба сардй гаройид. Расонаҳои фурсатталаб то чое ки метавонистанд дар атрофи ин мавзуъ фазосозй намуданд. Нуктаи муҳим дар ин раванд он буд, ки дар такмили неругоҳи Роғун наметавон ба умеди ёриҳои дигарон буд: танҳо роҳи ичрои ин тарҳи миллй истифода аз имконот ва зарфиятҳои бумй аст. Аммо то замоне ки ин имконот ва зарфиятҳо ба таври лозим муҳаё шаванд, боястй сохтани неругоҳҳои хурд ва миёнаро густариш дод, зеро бо гузашти ҳар сол, фурсатҳои тиллойи аз даст мераванд.
Тайи солҳои ахир Точикистон дар ростои коҳиши вобастагиҳои худ аз кишварҳои ҳамсоя, фаъолият дар ниҳодҳои минтақаиро тақвият намуд ва бар ин умед буд, ки аз тариқи ИДМ, созмони ҳамкориҳои Шонгхой, чомеаи иқтисодии Авруосиё, паймони амнияти чамъи ва дигар созмонҳои минтақайи битавонад мушкилоти мавчуд бо бархе аз ҳамсоягонро ҳаллу фасл кунад. Аммо ба далели аз коройии лозим бархурдор набудани ин ниҳодҳо, мушкилоти Точикистон нафақат ҳал нашуданд, балки дар ҳолатҳое бештар низ шуданд. Русия ки ҳамвора талош кардааст ба воситаи ин ниҳодҳо нуфузи худ дар қаламрави Шуравии собиқро ҳифз кунад, бо пеш гирифтани сиёсатҳои печида ва дар ҳолатҳое номушаххас, заминаи дилсардй ва хуручи бархе кишварҳо аз ин созмонҳоро фароҳам кард. Дар ин миён Точикистон беш аз ҳар кишвари дигаре ба Маскав содиқ будааст, вале дар ивази ин чуз бозиҳои сиёсй ва дипломатй, камтар чизе насибаш шудааст. Хати сурхи ин раванд мавзеъгирии ахири Медведев дар Тошканд буд, ки оби сард ба деги ангезаҳои Точикистон фуру рехт.
Аз наҳваи робитаҳо миёни Русия баъзан чунин бармеояд, ки Маскав аз манзари қудрат бархурд мекунад ва Душанбе дар акасари ҳолатҳо дар вазъиаыти кишвари вобаста қарор дорад. Бо ин ҳол саволи матраҳ ин аст, ки «Оё Точикистон воқеан вобастагиҳои амиқ аз Маскав дорад? ва «Оё Маскав нуқоти заъфу қуввати Душанберо комилан дар ихтиёр дорад, ки Точикистон нигарони истифода аз ин нуқот тавассути Русия ҳаст?» Ин саволҳо дар рузҳое, ки масъалаи «ҳузур» ё «ҳузур наёфтани» Имомалй Раҳмон дар нишастҳои Маскав дар садри ахбори расонаҳои минтақайи қарор гирифт, бештар чалби таваччуҳ карданд.
Имруз барои давлатмардони точик собит шуда, ки наметавон ба ҳалли мушкилоти хеш аз тариқи ниҳодҳои минтақайи ба таври лозим даст ёфт. Ваъдаҳои кишварҳои ёрирасон низ бо шартҳое ва ҳадафҳое будааст. Ҳамкориҳои дучониба низ на ҳамеша ба майлу хости Душанбе будаанд ва дар ин замина бояд дидгоҳҳои бархе кишварҳо дар назар гирифта шаванд. Бо ин вучуд мебинем ҳамкориҳои дучониба бештар ба суди Точикистон будаанд. Дар ин робита метавон ба ҳамкориҳои созанда бо Чумҳурии Исломии Ирон, Чин ва бархе дигар кишварҳо ишора кард, ки умдатан хорич аз ниҳодҳои минтақайи сурат гирифта, натичаҳои матлубе низ доштаанд.
Аммо баргардем ба вобастагиҳои имруз, ки давлат ва миллати Точикистон тачриба мекунанд. Бархе аз доираҳо, ба вижа расонаҳои вобаста ба сохторҳои Узбакистон, сафари ахири Имомалй Раҳмон ба Маскавро аз ҳамин зовия арзёбй карданд. Воқеан, бо каме таъхир анчом шудани ин сафар, парда аз гушаҳое аз сиёсатҳои теъдоде аз расонаҳо ва доираҳои коршиносй, ки дар ҳар замина нобарорй ва шикасти Точикистонро орзу доранд, бардошт.
Бо таваччуҳ ба он чи баён шуд, имруз ин зарурат пеш омадааст, ки давлати Точикистон барномаи миллии раҳойи аз вобастагиҳоро таҳия ва тасвиб кунад. Ин барнома бояд мушаххас кунад, ки зарфи 2-3 соли оянда миллат аз вобастагии иртиботй ва энержй начот ёбад. Хатто чо дорад, ки дар ин робита ситоди махсусе аз ҳисоби мутахассисони варзида ташкил шавад.
Миллати точик ин ҳақ ва шоистагиро дорад, ки дар сарзамини хеш зиндагии шарофатмандонае дошта бошад.

Мазҳаби ҳанафй – мазҳаби расмии Точикистон

Мазҳаби ҳанафй – мазҳаби расмии Точикистон

Ахиран порлумони Точикистон тарҳи чадиди қонуни озодии вичдон ва созмонҳои диниро ба тасвиб расонд. Бар асоси ин мусаваба мазҳаби ҳанафй мазҳаби расмии ин кишвар эълом шуд.
Қобили зикр аст, қонуни мазкур дар соли 1990 ба тасвиб расида, то кунун шаш бор мавриди тағйиру ислоҳ қарор гирифт, аммо бино ба эътиқоди дастандаркорон ҳар бор масъалаҳои тозае буруз мекарданд. Мирзошоҳрух Асрорй, вазири фарҳанги Точикистон, ки муҳтавои тарҳи чадидро ба намояндагони порлумон ташреҳ мекард, аз чумла гуфт, ин тарҳ комил ва мутобиқ бо ниёзҳои руз аст.
Дар ҳоле ки бархе расонаҳои русй аз тасвиби тарҳи чадиди конуни дин дар Точикистон ба унвони мақоми давлатй додан ба мазҳаби ҳанафй ёд карданд, муаллифони ин тарҳ мегуянд, тасвиб қонун ба маънии расмй шудани мазҳаби ҳанафй нест, балки ин мазҳабро мазҳаби қонуни барои мусалмонони Точикистон эълом мекунад.
Ба эътиқоди таҳлилгарон, яке аз ҳадафҳои аслии тасвиби тарҳи нави қонун, таҳти назорати давлат қарор додани фаъолиятҳои мазҳабй дар Точикистон ва аз ин тариқ пешгирй аз густариши фирқа ва равияҳои мухталиф дар кишвар аст. Бар асоси оморҳои расмй, то имруз беш аз се ҳазор аз шаҳрвандони Точикистон ба динҳои дигар гаравидаанд. Гузашта аз ин фирқа ва равияҳое назири ҳизби таҳрир, салафия, ҳаракати исломии Узбакистон ва ғайра, бо зуҳур ва густариш дар чомеи точик мушкилоти фаровоне барои мардум ва мақомот ба бор овардаанд. Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки дар ибтидо мақомот ва сохторҳои давлати Душанбе ба андешаи ин ки густариши фирқаҳои мухталиф боиси заъиф шудани чойгоҳи ҳизби наҳзати исломй – аслитарин рақиби давлат – хоҳад шуд, ин мавзуъро чиддй нагирифтанд, ҳатто дар ин росто мусоидатҳое низ анчом доданд. Аммо гузашти замон нишон дод, ки чунин коре ояндаи суботу оромиш дар Точикистонро ба хатари чиддй ру ба ру хоҳад кард. Аз ин ру бархурд ва руйкардҳо ба ин масъала тағйир карданд. Мамнуъияти фаъолияти фирқаи салафия, ки соли гузашта анчом шуд, аз ҳамин зовия қобили арзёбй аст. Чумъабой Сангинов, намояндаи порлумон дар ин маврид гуфт, акнун ин қонун ба миссионерҳои мазҳабй ичоза намедиҳад, ки мардумро ба динҳо ва мазҳабҳои мавриди назари худ фаро хонанд.
Аз суи дигар, раёсати чумҳурии Точикистон ба вазорати маорифи ин кишвар дастур дод, ки барномаи омузиши фиқҳи ҳанафро дар мактабҳо таҳия кунад ва ичрои онро таҳти назар гирад. Ба асоси ин дастур дар айни ҳол як кумиссиюни вижа машғули таҳияи ин барнома аст ва интизор меравад то оғози соли таҳсили чадид кори худро такмил кунад. Гуфтан ба маврид аст, ки таълимоти динй дар мактабҳои Точикистон умдатан тавассути омузгорони риштаи таърих сурат мегирад, акнун бар асоси дастуроти чадид фақат хатмкардагони Донишгоҳи исломй ичозаи чунин кореро хоҳанд дошт.
Бояд гуфт, дар таҳия ва табъу нашри китобҳои динй уламои варзида даъват нашудаанд ва бими он меравад, ки ин бор низ ин барнома ва китобҳо бо иштибоҳу нуқсоҳо ба табъ расанд. Дар чунин тадбири муҳим дар ҳошия қарор додани уламои дин ва шахсиятҳои мазҳабии матраҳ, ҳамчунин ҳизби наҳзати исломй, иқдоме тавсиф мешавад, ки давлати Душанбе огоҳона аз он кор гирифтааст.Яъне масъулони точик мехоҳанд нишон диҳанд, ки худ аз уҳдаи ҳамаи умур бармеоянд ва ниёзе ба соирин надоранд. Ба иборати дигар, ин иқдом дар ростои танг кардани доираи фаъолиятҳои ҳизби наҳзати исломй ва дигар шахсиятҳои мазҳабии ба истилоҳ «дигарандеш» сурат гирифтааст. Пешниҳоди Муҳиддин Кабирй, раиси ҳизби наҳзати исломй ва намояндаи порлумон дар мавриди ин ки тарҳи таҳия намудаи ин ҳизб низ ба унвони алтернатив ироа шавад, роҳ ба чое набурд.
Дар мачмуъ, тасвиби тарҳи чадиди қонуни озодии вичдон ва созмонҳои динй, боёнгар аз он аст, ки давлати Душанбе бар он шудааст фаъолиятҳои динии мардумро таҳти контрол гирифта, ин фаъолиятҳоро дар чорчуби майлу иродаи хеш идора кунад.
Тасвиби тарҳи чадиди конуни озодии вичдон ва созмонҳои динй дар ҳоле сурат гирифтааст, ки бар асоси қонуни асосии Точикистон ин кишвар аз нигоҳи сохторй давлати дунявии демократй буда, дин аз давлат чудо аст. Аз ин ру, ин иқдом аз як су боз кардани роҳ барои фаъолиятҳои динии озод дар Точикистон аст ва аз суи дигар тибқи майлу иродаи давлат шакл додани ин фаъолиятҳо ва бастани роҳ ба ҳама таҳаррукоти диниест, ки ба таъбири давлат «барҳамзанандаи суботу оромиш» дар чомеа мебошанд. Чунин руйкарде ҳам истифодаҳои хоричй ва ҳам дохилй ба ҳамроҳ дорад. Давлати Душанбе, ки ахиран ҳамкориҳо бо чаҳони исломро густариш додааст, бо эъломи мазҳаби ҳанафй ба унвони мазҳаби расмй, талоше дар итминони хотир бахшидан ба он даста аз шарикони худ кардааст, ки ҳамеша аз ноҳияи густариши равия ва фирқаҳои тундрав дар Точикистон нигарон буданд. Ҳамзамон бо ин, ин давлатҳоро ба он дилгарм кардааст, ки сарфи назар аз сохтори сиёсии худ (дунявй будан), ҳеч мамнуъияте ба эътиқодоти динии мардум қоил нест. Аз тарафе, ба шарикони ғайриисломии худ низ паём медиҳад, ки фаъолиятҳои динии чомеаро таҳти контрол гирифтааст ва ҳеч шансе барои рақибони исломии худ дар расидан ба қудрат, боқй нагузоштааст. Бо ин вучуд наметавон гуфт, ки дар чунин шароите мақоли «ҳам лаъл ба даст ояду ҳам ёр наранчад» ба иқдоми ахири давлати Душанбе низ таалуқ гирад, зеро кишварҳои исломие низ ҳастанд, ки аз бархе аз гуруҳ ва равияҳои мазҳабй дар Точикистон ҳимоят мекунанд.
Чудо аз абъоди мухталиф, эъломи соли 2009 ба унвони соли Имоми Аъзам ва расмият додан ба мазҳаби ҳанафй талошҳоеанд, ки давлатмардони точик дар ростои пур кардани халои идеологй низ анчом додаанд. Ба самар нишастани ин талошҳо дар сурате корсоз хоҳанд буд, ки андешаҳои чониби дигар низ лиҳоз шаванд. Бо таваччуҳ ба ин ҳануз фурсат ҳаст то дастандаркорони вазорати маориф шахсиятҳои мазҳабии бештарро дар таҳияи барнома ва китобҳои динй барои мактабҳо ба кор гиранд ва роҳро барои ҳама гуна суитафоҳум ва норизоятиҳо аз ҳоло масдуд намоянд.

Афғонистон: дардҳо ва ормонҳо

Aхмадшохи Масъуд

Афғонистон дар шароите ба интихоботи раёсати чумҳурй омода мешавад, ки ин кишвар баъд аз як фосилаи замонии кутоҳи бархоста аз интихоботи раёсати чумҳурии Амрико ва буҳрони молии чаҳонй, аз нав дар маркази таваччуҳи созмонҳои байналмилалй ва қудратҳои чаҳонй қарор гирифта аст. Ба иборати дигар, мусобиқа барои тасаллут бар қаламрави Афғонистон миёни қудратҳои Шарқу Ғарб ва доираҳои байналмилалй вориди марҳалае дигар аз силсиламарҳилаҳои худ шудааст.
Баъд аз талоши номуваффақи Англия дар ибтидои асри 20 барои тасарруфи Афғонистон, ин сарзамин барои як муддати нисбатан тулонй ба ҳоли худ гузошта шуд. Бо ин ҳол мушаххас буд, ки мавқеияти чуғрофиёи, захираҳои таббии ва зарфиятҳои мавчуд, дер ё зуд Афғонистонро ба саҳнаи рақобатҳо табдил хоҳад дод. Зеро ба гуфтаи Аллома Иқбол, Афғонистон кишварест, ки «дар кушоди у кушоди Осиёст».
Дар поёни солҳои 70-уми асри гузашта Иттиҳоди Шуравй дар ростои густариши қаламрави урдугоҳи сотсиалистй ба Осиёи чанубу ғарбй ва наздикии бештар ба марзҳои Чин, ки дар он даврон аслитарин душмани Маскав ба ҳисоб мерафт, ҳамчунин замонасозй барои вуруд ба Хиндустон, Покистон ва… ба Афғонистон ҳамла кард. Хузури 10-сола дар Афғомистон аз як су ба ихтилофот миёни урдугоҳи сотсилаистй ва капиталистй доман зад ва аз суи дигар заминаи фурупошии Шуравй ва урдугоҳи сотсилистиро фароҳам кард.
Воқеият он аст, ки тайи 30 соли ахир харитаи сиёсии чаҳон ва сохтори сиёсии бисёре аз кишварҳо дастхуши тағйиру таҳаввули бузурге шуд: чй басо кишварҳо аз нақшаи сиёсии чаҳн барчида шуданд ва чй басо давлатҳое арзи ҳастй намуданд, ки таърих номашонро дар ёд надорад… Дар ин миён Афғонистон ҳамвора майдони чангу хунрезиҳо буд, чангу хунрезиҳое, ки барои ин марзу бум нохоста аз майлу иродаи мардуми он, таҳмил шуд.Натича он аст, имруз дар Афғонистон гуруҳ, ҳизб ва созмонҳои мухталифе фаъолият мекунанд, ки вобастаи ин ё он қудрат ва ё ниҳоди байналмилалй мебошанд. Яъне Афғонистон чорроҳи бархурди манофеи қуратҳои чаҳонй аст, ки ҳар кадом дар чорчуби ҳадафҳо ва стротегияҳои худ барои (ва ба чои)мардуми ин кишвар тасмимгирй мекунанд.Ин амр решаи аслии идомаи чангу хунрезй дар Афғонистон аст. Баргузории конфронс ва ҳамоишҳои зиёди байналмилалй зоҳиран гуёи ин амр аст, ки давлатҳои масъул дар пайи сару сомон додан ба авзои асафбори мардуми Афғонистон ва расидагй ба мушкилоти ин кишвар ҳастанд. Барномаи нави раиси чумҳури Амрико дар мавриди Афғонистон, баргузории конфронси вижаи Афғонистон о ташаббуси Созмони ҳамкориҳои Шонгхой ва ичлоси байналмилалии Гаага бо номи «Ояндаи Афғонистон» фақат охирин мавридҳо аз рафтори намоишии қуратҳо дар нисбати Афғонистон аст.
Қарори маълум яке аз баҳонаҳои вуруди низомиёни бегона ба хоки Афғонистон кумак ба мардуми ин сарзамин дар ҳалли мушкиоте назири раҳойи аз ақибмондагй, муқобила бо унсурҳои иртичойи… ва дар ниҳоят мубориза бо терроризми байналмилалй буд. Қудратҳои султачу имруз дар Афғонистон бо он неруҳое мечанганд, ки худ дируз онҳоро ба вучуд оварданд. Гуруҳи Ал-қоида ва чунбиши Толибон сохтаи хадамоти махсуси кишварҳои довталаби нуфуз дар Афғонистонанд. Нигоҳе сатҳй ба шаклгирии гуруҳи Толибон дар Афғонистон ба таври возеҳ нишон медиҳад. ки хадамоти вижаи кишварҳои ғарбй бо мусоидати ҳамтоёни покистонии худ ба манзури латмадор кардани Ислом ва таҳти назорати худ гирифтани чараёнҳои исломй дар минтақа, ин чунбишро ба вучуд оварданд.
Толибон дар оғози вуруди худ ба саҳнаи Афғонистон чеҳраи матлубе аз исломи ноби муҳаммадй муаррифй карданд, амре ки ба хеч вачҳ ба нафъи гардонандагони ин тарҳ набуд. Аз ин ру бо дахолати мушовирони ғарбй чунбиши Толибон чеҳра иваз кард ва ба як неруи вопасгаро ва иртичойи табдил шуд. Акнун пайравони ин чуниш бо бакоргирии шеваҳои асримиёнагй, ҳама гуна илм ва пешрафтро инкор мекарданд ва дар ҳоле ки бо мусалсал (автомат) ва дигар силоҳҳои пешрафта алайҳи мухолифони хеш мечангиданд, истифода аз мисвокро ҳамчун нишони тачаммулгаройи ва ғарбзадагй ҳаром медонистанд. Бо гузашти беш аз 10 сол аз оғози чунбиши Толибон, ин гуруҳ ба куллй тағйири чеҳра ва маром намуда, акнун дар сафҳои худ на «толибон», яъне талабагон ва донишчуён, балки унсурҳои вобаста ба гуруҳ, ниҳод ва кишварҳои мухталифро чой додааст. Албатта танҳо гуруҳи Толибон нест, ки омили ташаннучи авзоъ дар Афғонистон тавсиф мешавад, балки бисёр гуруҳ, ҳизб ва ҳаракатҳои дигаре низ ҳастанд, ки бо сенарияи ҳомиёни хоричии худ фаъолият мекунанд ва ҳадафҳои хилофи ормонҳои миллии мардуми Афғонистонро дунбол мекунанд.
Баргузории нишасти Маскав дар 27 март ва конфронси Гаага дар 31 март барои баррасии авзои Афғонистон ва кумак ба мардуми зачркашидаи ин кишвар, дар асл чилваҳои дигаре аз рақобати қудратҳо барои султа бар манотиқи мавриди назар дар чаҳон аст. Русия ва Чин талош доранд аз тариқи Созмони ҳамкории Шонгхой дар раванди таҳаввулоти Афғонистон мушорикат ёбанд ва таҳаррукоти рақибони худ – Амрико, кишварҳои ғарбй ва НАТО-ро аз наздик таҳти назорат дошта бошанд. Аз суи дигар тарҳи Барак Обама бо номи «Стротегияи Афғонистон» дар асл идомаи ҳамон сиёсатҳоест, ки Ғарб ба саркардагии Амрико барои тасаллут бар манбаъҳо ва сарватҳои кишварҳои мухталифи чаҳон, пайгирй мекунанд.
Дар нишасти Маскав аъзои Шанхай талош карданд дар мавриди масъалаҳои Афғонистон мавзеи ягона интихоб кунанд. Дар ичлоси байналмилалии Гаага таъкид шуд, ки кишварҳои дахлдор барои барқарории суботу амният ва бозсозии Афғонистон фаъолонатар иқдом намоянд ва неру ва сармояи лозим барои ҳалли мушкилоти ин кишвар ихтисос диҳанд. Ин икдомхо бештар дар ростои манфиатхои кудратхо дар назар гирифта шудааст, то манфиатхои мардуми Афғонистон.
Ин нукта мусаллам аст, ки нишастҳои Маскав ва Гаага барои расидагии намоишй ба мушкилоти Афғонистон охирин тадбир дар ин замина нахоҳад буд, зеро тарзи ба истилоҳ «муборизаи байналмилалй бо терроризм» баёнгар аст, ҳоло ҳолоҳо Ал-қоида, Толибон ва дигар омилони ноамниҳо дар Афғонистонро реша дар об хоҳад буд.Фалсафаи ҳузури неруҳои ғарбй дар Афғонистон маҳз ба фаъолияти ҳамин омилони ноамниҳо бармегардад, аз ин ру манфиатҳои ин қудратҳо эчоб мекунад, ки ин баҳона ба қуввати худ боқй бошад. Ин баҳона дар канори таъмини ҳузури неруҳои ғарбй дар Афғонистон, ин имконро фароҳам мекунад, ки дигар кишварҳои ҳамчавор бо Афғонистон низ аз тариқи фазосозй дар бораи таҳдидҳои амниятй, таҳти контроли қудратҳои ғарбй қарор дошта бошанд.
Бо ин руйкард метавон гуфт, ки таъмини суботу амнияти Афғонистон ва умуман минтақа на бо ҳузури густурдаи неруҳои фароминтақайи амалй хоҳад шуд, балки ин амр замоне амалй мешавад, ки кишварҳо ва ниҳодҳои фароминтақайи аз пуштибонй ва кумак ба гуруҳҳои тундрав дар Афғонистон даст бардоранд, дар корҳои дохилии кишварҳо дахолат накунанд ва андешаи «баробарии миллатҳо ва зиндагии мусолиматомезро» чойгузини андешаи «тасаллут бар чаҳон» дар зеҳнҳои худ намоянд. Аммо бо тарзи зиндагие, ки кишварҳои ғарбй барои худ сохтаанд, оё чунин коре имконпазир ҳаст?!
Моҳи август раиси чумҳури чадид дар Афғонистон руйи кор хоҳад омад. Оё ин раиси чумҳур ин бор дастнишондаи чй неруҳое хоҳад буд? Аз ҳоло талошҳо барои пешй гирифтан дар ин мусобиқаи эъломнашуда миёни бозигарони саҳнаи Афғонистон оғоз шудааст.Аммо мардуми ин сарзамин ҳамчунон дар орзуи раиси чумҳуре бархурдор аз истиқлоли амал хоҳанд буд…

Узбакистон ба Русия ҳушдор медиҳад?

Узбакистон ба таври расмй аз мақомоти Русия хост барои амалй шудани қарордодҳо ва тавофуқҳои ба имзо расида миёни ду кишвар, чиддияти бештаре нишон диҳанд.
Илҳом Неъматов, сафири Узбакистон дар Маскав дар дидоре, ки рузи 3 апрел бо Дмитрий Мезентсов, маовини раиси Шурои Федератсияи Русия дошт, зимни таъкиди ин матлаб, норизоятии кишварашро аз наҳваи ҳамкориҳои Маскав иброз дошт. Сафири Узбакистон аз чумла ёдовар шуд, ки масъалаи танзими муҳочирати корй миёни Русия ва Узбакистон бо вучуди гузашти замони тулонй аз имзои тавофуқнома ва тасдиқи он дар порлумони Узбакистон, ҳалли худро наёфтааст. Вай илова кард, ин санад ҳануз дар Думаи Русия тасвиб нашуда ва тарафи русй барои расидагй ба ин масъала тамоили чандоне аз худ нишон намедиҳад.
Илҳом Неъматов ҳамчунин тазаккур дод, ки ваъдаҳои Русия дар мавриди ҳалли масъалаҳои обии минтақа, бо дар назар гирифтани манфиатҳои Тошканд, ичро нашуда боқй мондаанд. Вай аз он ки Русия бе машварат бо Узбакистон дар мавриди сохтани неругоҳи Қамбарота бо Қирғизистон қарордод имзо кардааст, ибрози нохурсандй кард ва аз мақомоти рус хост маблағҳои барои сохтани ин неругоҳ дар назар гирифтаро барои бозсозии неругоҳи Тухтагул ихтисос диҳад.
Ҳарчанд дафтари матбуотии порлумони Русия баррасии густариши ҳамкориҳои порлумонй миёни Русия ва Узбакистонро аз масъалаҳои меҳварй дар дидори сафири Узбакистон бо маовини раиси Шурои Федератсияи Русия унвон кард, аммо аз лаҳни тарафи узбак ба хубй ошкор мешавад, ки Тошканд аз ин тариқ як навъ ҳушдоре ба Маскав додааст. Зеро, аввал: Узбакистон дар мукоиса бо Қирғизистон ва Точикистон, ки ба умеди ваъдаҳои зиёди Маскав хаёл хуш карда, чуз талафи вақт чизе насибашон нашуд, зарфиятҳои бештаре дар интихоби шарикон дорад; дуввум: амалкарди Русия дар нисбати шарикони хеш ва мизони пойбандии ин кишвар ба ваъдаҳояш беэътимодй ба Кремлро доман задааст; саввум: бо таваччуҳ ба эъломи баста шудани пойгоҳи «Манас» дар Қирғизистон ва стротегияи чадиди Обама дар мавриди Афғонистон, фурсатҳои тозае барои чалби таваччуҳи Ғарб пеши руи Узбакистон қарор гирифтааст; чаҳорум: муомилаи ахир дар 13 октябри соли 2008 миёни Узбакистон ва Иттиҳодияи Аврупо, ки боиси бекор шудани таҳримҳои ин Иттиҳодия нисбат ба Узбакистон ва хуручи Тошканд аз Иттиҳодияи иқтисодии Авруосиё шуд, имкониятҳои манёври бештареро дар ихтиёри Узбакистон қарор додааст, то битавонад дар баробари Маскав муқтадиронатар ҳарф бизанад.
Яке аз нуктаҳои чолиб дар дидори сафири Узбакистон бо маовини раиси Шурои Федератсияи Русия пешниҳоди дипломати узбак рочеъ ба мушорикат додани Чин (аз тариқи таъсиси як мачмаъ) дар корҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил (ИДМ) буд. Илҳом Неъматов дар ин робита гуфт, ниҳодҳои фаъол дар қаламрави Шуравии собиқ, монанди Иттиҳоди иқтисодии Авруосиё, Паймони амнияти чамъй, ИДМ ва Созмони ҳамкориҳои Шонгҳой дар аксари мавридҳо масъалаҳо ва мавзуъҳои нишастҳоро такрор ва ба истилоҳ «дубла» мекунанд, аммо ин нишастҳо натичаҳои матлубе ба ҳамроҳ надоштаанд, аз ин ру ҳузури Чин метавонад аз ин кор пешгирй кунад.
Дмитрий Мезентсов дар ин робита гуфт, тарафи чинй мехоҳад фақат дар нишастҳои СҲШ мушорикат намояд ва тамоили чандоне барои ҳузур дар дигар ниҳодҳои минтақайи надорад.
Мушоҳидаҳои чанд соли охир нишон медиҳанд, ки тасмимгириҳои давлати Тошканд ва иқдомоти ин кишвар дар мавриди бархе аз масъалаҳои сиёсатҳои хоричй бе таъсир аз барномаҳо ва тарҳҳои давлатҳои бонуфузи хоричй ва ё ҳамоҳамгиҳои пешакй бо ин давлатҳо набудааст. Ихрочи низомиёни амрикойи аз пойгоҳи ҳавойии Хонобод ва хуручи Тошканд аз Иттиҳоди иқтисодии Авруосиё фақат охирин мавридҳо дар ин заминаанд.
Бо таваччуҳ ба ин руйкард метавон тахмин зад, ки тавофуқе нав миёни Пекин ва Тошканд дар мавриди масъалаҳои муҳими Осиёи Марказй ҳосил шудааст, яъне эҳтимол меравад Тошканд бо андешаи ин ки Чин дар оянда қудрати бартари минтақа хоҳад шуд, аз ҳоло талош дорад эътимоди ин кишварро касб кунад ва ҳамин тавр аз пуштибонии Пекин дар расидан ба ҳадафҳои стротегии худ, ки ҳамон ба даст гирифтани нақши раҳбарй дар минтақа аст, бархурдор шавад. Қобили зикр аст, ки Чин ва Узбакистон тачрибаи ҳамсонсозии мавзеъҳои худро доранд: қарори маълум баҳори соли 2008 Узбакистон тавонист Чинро мутақоид кунад то аз сохтани неругоҳ дар дарёи Зарафшон, ки қарордоди он бо Точикистон ба имзо расида буд, даст бикашад.
Аммо ин нукта ғайриқобили инкор аст, ки густариши ҳузури Чин дар Осиёи Марказй фақат ба давлатҳои ин минтақа бар намегардад, балки рақобати қудратҳо ҳаст, ки дар ин замина муассир хоҳад буд. Зеро талошҳои ҳамзамони Русия, Чин, Амрико ва давлатҳои ғарбй барои густариш ва мустаҳкам намудани чойгоҳи худ дар кишварҳои Осиёи Марказй, ин минтақаи стротегиро ба таври бесобиқае ба майдони рақобатҳо табдил додааст. Дар ҳоле ки Русия талош дорад бо имзои тарҳҳои иқтисодй ва ваъдаҳои молй давлатҳои Осиёи Марказиро дар чорчуби сиёсатҳои худ нигоҳ дорад, Амрико ба унвони аслитарин рақиби Маскав музокироти чудогонаро бо мақомоти Тошканд, Ашқобод ва Душанбе пеш мебарад, то ризояти ононро дар мавриди таъсиси пойгоҳи низомй ба даст биоварад. Дар ҳамин робита сойти EURASIANET бо такя ба як манбаи дипломатй навишт, ИМА дар ҳоли анчоми музокирот бо Туркманистон ва Узбакистон дар мавриди ифтитоҳи пойгоҳҳои худ дар ин кишварҳо мебошад.
Нигоҳе гузаро ба таҳаввулоти Осиёи Марказй баёнгар аз ин воқеият аст, ки бозигарони саҳнаи сиёсии ин минтақа ба иқдомоти худ барои амалй намудани ҳадафҳояшон, афзудаанд. Дар ин миён Узбакистон бо истифода аз роҳҳои мухталиф талош дорад бо мутақоид кардани давлатҳои муддайии ҳузур дар Осиёи Марказй, аввалтар аз ҳама тарҳҳои гидроэнергетикии Қирғизистон ва Точикистонро хунсо кунад. Зеро Тошканд ба хубй медонад, ки сохтани неругоҳи Қамбарота дар Қирғизистон ва неругоҳи Роғун дар Точикистон ба ин ду кишвар имкон хоҳад дод чараёни оби дарёҳои худро танзим кунанд ва дар посух ба иқдомоти Тошканд дар қатъ кардани интиқоли газ ва барқ, вокуниш нишон диҳанд. Танқиди сафири Узбакистон аз Русия дар мавриди бетаваччуҳй ба ҳалли «масъалаҳои обии Узбакистон», аз ҳамин зовия қобили арзёбй ҳаст. Дар мачмуъ ин дидорро метавон пешгуфтор ё муқаддимаи ҳушдоре таъбир кард, ки фосила гирифтани дубораи Узбакистон аз Маскав ва гароиш ба самти Амрико ва Ғарб ва ё ин бор Чин, ҳамчунин хуручи (ва ё таҳдид ба хуручи) Тошканд аз бархе ниҳодҳои минтақайи, метавонад пайомадҳои эҳтимолии он бошанд. Бо ин ҳол пусише, ки матраҳ мешавад ин аст ки: Оё Узбакистон он гуна ки дар ба таъхир андохтани сохтани неругоҳи Роғун таъсир гузошт, хоҳад тавонист Русияро аз сохтани неругоҳҳ дар Қирғизистон боз дорад?!

Сугнома(Чанд харфе дар ёди Устод Тохири Абдучаббор)

Тохири Абдучаббор. Ин исм дар фазои сиёсю маънавй ва идеологии Точикистони поёни умри императории Шуравй, рамз ва намоди бедории миллии точикон буд. Бо зухури ин ном дар афкори чомеаи точик андешае шакл гирифт, ки нахзати худшиносиро ба вучуд овард ва онро дар масири эчоди вахдат дар миёни тудаи мардум, карор дод.

Тохири Абдучаббор бо таъсиси созмони «Растохез» аввалин сангари мухолифатро дар баробари хокимони комунист устувор кард. Хазорон рушанфикри чуёи хештани хеш дар саросари Точикистон ба сафхои ин созмони мардумй пайвастанд. Дар шахру нохияхои кишвар бахшхои созмони «Растохез» яке паси дигаре ташкил мешуданд ва мардум бо иштиёки зиёд дар нишастхо ва хамоишхои ин созмон хузур ёфта, ба суханони бедоргаронаи аъзои он гуши чон месупорданд.
Тохири Абдучаббор ба минтакахо сафар мекард ва бо суханронихои хидояткунанда раванди худшиносию хакталабиро дар зехнхо ва калбхо рушан мекард.
Мардуми точик садои «микрофони 6″-ро дар порлумон ба хубй дар ёд доранд. Андешахои шахшудаи хокимони вакт бо далелу мантик ба воситаи ин микрофон ва бо садои Тохири Абдучаббор рад ва рохи халли масъалахо баён мешуданд. «Микрофони 6″ як навъ рамзи озодии баён, дигарандешй ва озодгуйи буд. Ба иборати дигар, Тохири Абдучаббор нишон дод, дар чомеа андешаи дигаре созандатар аз андешаи хокимон метавонад буда бошад ва дигарандеш будан харгиз ба маънии «душмани халк» будан нест. У сухан мегуфт, бомантиктар ва илмитар аз харфхои хар раисе, аммо харгиз дар сар хаёли раис шуданро намепарварид. Ин хислатест, ки хамагон онро дар шахси Тохири Абдучаббор дидаанд ва ба хубй дарк кардаанд, ки ин родмард харгиз дар сар хавои садорату раёсат надошт…
Имруз дар хамаи ёдворахое, ки дар бораи Тохири Абдучаббор ба табъ расидаанд, аз у ба некй зикр шудааст, яъне бар асоси таомул, мо точикон ба кадри инсонхо дар вакте мерасем, ки кайхо дер шудааст. Дар зиндагй ва замони беморй Тохири Абдучаббор харчанд дар халкаи дустону пайвандон, аммо танхо буд.Вай бо хазорон хасрат он Точикистонеро ки орзу дошт ва барояш талош кард, надида рафт.
Имруз мо бояд аз худ суол кунем:Оё мерасад замоне, ки дар ТОЧИКИСТОН «магзхоро» кадр кунанд?
Рохкоре барои халли ин мушкил:кадрнашносй аз андешамандон ва мутафаккирон, ки хамчунон гиребонгири чомаеи мост, бояд пайдо кард!!!

Узбакистон ва Точикистон: шарик ё ракиб?

Решаxои ихтилоф
Нигохе ба тарзи бархурд ва руйкарди Узбакистон дар баробари Точикистон, ин акидаро таквият мекунад, ки давлати Тошканд ба хамсояи худ ба унвони як ракиб (агар на душман) дар тамоми заминахо рафтор мекунад.
Бисёре аз коршиносон решахои ин хама сардй дар робитахои ду хамсояро бархоста аз робитахои шахсии ду раиси чумхур медонанд. Гурухи дигар аз таxлилгарон сабаби вазъи xоким дар муносибатxои Тошканд – Душанберо, ки дар нисбати дигар кишварxои минтақа низ ба мушоxида мерасад, xосили қудратталабиxои сарони узбак дар ростои ба даст гирифтани нақши раxбарй дар Осиёи Марказй медонанд.
Воқият он аст, ки дар робитаxои ду кишвари xамсоя «як бому ду xаво» ба мушоxида мерасад: муносибати мақомот руз ба руз ба самти сард шудан пеш меравад, аммо мардуми оддй, пойбанд ба одобу суннатxо, алоқаxои xамсоягиро идома медиxанд.

Коршиканиxои Тошканд

Узбакистон дар нахустин икдоми зиддиточикистонии худ, бо «мутақоид» кардани масъулони ширкати «Русал», ононро аз раванди сохтани неругоxи «Роғун» хорич кард. Сипас тамоми талоши худро ба харч дод ва тавонист Чинро аз ичрои қарордоди имзошуда бо Точикистон, дар мавриди сохтани неругоxxо дар дарёи Зарафшон, боздорад.
Бар асоси бароварди мутахассисон, ин ду иқдоми Тошканд зарбаи «нокдаункунандае» буд ба пайкари иқтисоди дар xоли эxёи Точикистон ва истиқлоли энергетикии ин кишварро барои чанд соли дигар ба қафо андохт. Зарару зиёнxои молии ин амалро бояд ба таври чудогона xисобу китоб кард.
Акнун ба назар мерасад Узбакистон дар пайи ворид кардани зарбаи «нокаутовар» ба Точикистон аст. Карори маълум, Узбакистон тасмим гирифтааст аз тариқи созмонxо ва ниходхои байналмилалй Точикистон ва Кирғизистонро таxти фишор қарор диxад, то аз сохтани неругоxxои азим дар дарёxои ба истилоx «фаромарзй» сарфи назар кунанд.Давлати Тошканд дар ростои расидан ба ин xадаф бо анчоми муомилаxое, Русия, Амрико ва давлатxои таъсиргузори аврупойиро дар чабxаи худ қарор додааст, то Точикистон ва Кирғизистонро таxти фишорxои бештаре қарор диxанд. Аз номаи ахири Роберт Зеллик, раиси Бонки чаxонй ба Ислом Каримов бармеояд, ки дар айни xол дар арсаи дипломатй таxаввулот ба нафъи Узбакистон пеш меравад.

Узбакистон ва Точикистон: xамсоя ё …

Сардй дар робитаxои ду кишвари xамсоя аз ибтидои асри 21 оғоз шуд. Аввалин иқдоми кишвари xамсоя он буд хати сарxад бо Точикистонро, ки дар бисёре аз минтақаxо xануз мушаххас нашуда буд, минагузорй кард ва дар ин бора на фақат назари давлати Душанберо чуё нашуд, балки конвенсиюн ва меъёрхои байналмилалиро зери по гузошт. Хосили ин амал кушта ва захмй шудани даxxо шаxрванди Точикистон (хатто шаxрвандони Узбакистон!) аст, ки xеч робитае ба гуруxxои терористй надоштаанд.
Иқдомxои баъдии Узбакистон дар нисбати Точикистон бештар чанбаи дипломатй ва иқтисодй доштаанд. Дар заминаи дипломатй ин руйкардxо дар ширкат накардан ва ё xузури камранги мақомоти узбак дар нишастxои байналмилалй ва минтақайи ба мизбонии Душанбе хулоса мешуд. Аммо дар чанбаи иқтисодй xар аз гоxе қатъ кардани интиқоли газ ё барқ ба Точикистон аз чумлаи амалкардxои кишвари xамсоя будаанд. Дар ин радиф бояд аз таваққуфxои тулонимуддати борxое, ки ба воситаи қаламрави Узбакистон ба Точикистон транзит мешуданд, низ ёд кард. Бозчуйиxои бамавқа ва бемавқ аз шаxрвандони Точикистон тавассути сарxадбонон, гумрукчиён ва милисаи узбак, аз дигар «коpномаи» кишвари бародар мебошад, ки бар раванди фосила гирифтани ду xамсоя аз якдигар, афзудааст.

Терористон аз Точикистон ба Узбакистон xамла мекунанд

Рузи 8 апрел воxидxои вижаи Хадамоти амниятии Узбакистон (СНБ) ва вазорати дохилаи ин кишвар дар минтақаи Бекобод, дар наздикии марзи Точикистон машқxои низомй баргузор карданд. Бар асоси сенарияе, ки хадамоти амниятии ин кишвар таxия кард, як гуруxи терористон аз қаламрави кишвари бародар (Точикистон) барои гаравгонгирй вориди хоки Узбакистон шуданд… Алабатта натичаи ин тамрин он буд, ки неруxои шучоъи давлати Узбакистон ин терористонро нобуд карданд. Аммо нуктаи чолиб макони баргузории ин машкxо ва маxалли вуруди терористон аст: корхонаи оxани Бекобод xадафе буд,ки «терористон» барои дастёбй ба он аз қаламрави Точикистон ворид шуда буданд. Ба эътиқоди аксари таxлилгарон ин мавзуъ тасодуфй нест, зеро корхонаи мазкур, ки гуфта мешавад баъзе аз таъсисоташ дар қаламрави Точикистон мебошанд, асбоби нигаронй ва ташвиши Тошканд аст. Хамин таxлилгарон вуруди «терористон» ба ин маxаллро як аломати рамзй ва маънидор аз тарафи мақомоти амниятии узбак, таъбир мекунанд.
Аз ин чо баъзе хулосаxо зуxур мекунад, ки оё иқдомxои баъдии Узбакистон дар нисбати Точикистон ва Кирғизистон аз доираи диломатия хорич хохад шуд?

Рушанй дар охири тунел

Дар нишасти ахири Остона, ки бо xузури раисони чумxури Осиёи Марказй ва ба манзури баррасии масъалаxои марбут ба кули Арал баргузор гардид, Ислом Каримов бар хилофи рузномаи нишаст ва таъкидxои Нурсултон Назарбоев, мизбони ин нишаст, масъалаxои гидроэнергетикиро матраx кард, ки боиси эътирози шадиди раиси чумxури Точикистон гардид.
Ин фоли неке нест. Аммо дар зимистони имсол, дар шароите, ки мардуми Точикистон аз сармо ранч мебурданд, масъулони вилояти Суғд дар ростои манфиатxои мардуми xамсоя истеxсоли неруи барқро коxиш доданд, то оби бештаре дар обанбори Қайроққум захира шавад ва кишоварзони узбак дар тобистон ба камбуди об ру ба ру нашаванд. Аз суи дигар давлати Тошканд руз хои 29-30 апрел мизбони нишасти комиссиюни муштараки ду кишвар буд, ки дар он тавофукхои мухиме дар ростои халли мушкилоти ду кишвар хосил шуд.
Пас роxи xал вучуд дорад! Хеч зарурати кашондани пойи бегонагон ба минтақа барои «қозигй» ва «доварй» нест. Ду xамсоя метавонанд ба роxатй ва осонй мушкилоти xамдигарро баррасй ва xаллу фасл кунанд.
Аммо ин нуктаро низ бояд таъкид кард, ки ёрй гирифтан аз кишварxои хоричй ва ниxодxои минтақайи, xар давлатеро вобастаи дигарон хоxад кард ва ин вобастагй дар канори такрори сарнавишти Саакшвилй, заминаи гирифториxои мардуми xамон кишвар ба бегонагонро бештар фароxам хоxад кард.

Пул дихед ва рох равед!

Масъулони Точикистон эълом карданд, ки баъд аз пурра ба истифода додан, ҳаракати мошинхо ба воситаи шоҳроҳи «Душанбе – Бустон – Чаноқ» пулакй хоҳад шуд. Бар асоси гуфатаи ин масъулон, рузи 9 сентябри соли равон, дар солрузи истиқлолияти Точикистон маросими ба истифода додани шоҳроҳи мазкур баргузор хоҳад шуд.

Чои муболиға нест, ки тарҳи мазкур, аз чумлаи тарҳҳои миллии Точикистон аст, ки дорои аҳамияти вижаи стротегй мебошад. Ин роҳ ягона роҳи пайванди заминии марказ ва шимоли Точикистон аст, дар солҳои касби истиқлол ва марзбандиҳои чадид дар қаламрави Шуравии собиқ, аҳамияти бештаре касб кард.Дар рузҳои турктозиҳои гуруҳи муздурони Худойбердиев (ноябри соли1997) бори дигар маълум шуд, ки ин шоҳроҳ дар таъмини таомияти арзй ва амнияти сарзамини Точикистон низ нақши муҳиме бар уҳда дорад. Аз ин чост, ки давлатмардони точик сарфи назар аз тамоми мушкилот, иқдом ба бозсозй ва навсозии шоҳроҳи мазкур намуданд. Ба манзури таъмини рафту омади воситаҳои нақлия дар тамоми фаслҳои сол тунели «Анзоб», ки бозмондаи даврони Шуравй буд, бо кумаки мутахассисони эронй сохта шуд. Аз суи дигар, қарордоди сохтани тунели «Шаҳристон» бо Хитой баста шуд, ки дар айни ҳол дар марҳалаҳои ниҳойи қарор дорад.

Баҳрабардорй аз шоҳрохи «Душанбе – Бустон – Чаноқ» аз чиҳатҳои мухталиф, аз чумла сиёсй, амниятй, иқтисодй, иичтимойи, фарҳангй … дорои аҳамияти фаровон буда, дар канори ваҳдати чуғрофиёи, ваҳдатро дар дигар заминаҳо низ барои чомари точик ба армуғон хоҳад овард. Дар шароити Точикистон, ки 93% қаламравашро куҳҳо ташкил медиҳанд, шоҳроҳи Душанбе – Бустон – Чаноқ сарвати бебаҳои миллй ба ҳисоб меравад ва ин сарват мутаалиқ ба ҳамаи мардуми Точикистон аст. Бидуни шак ба марҳалаи баҳрабардорй расидани ин тарҳ орзуи деринаи милёнҳо нафар аз шаҳрвандони ин кишвар аст, то битавонанд аз як гуша ба гушаи дигари Ватани азизи хеш бе кашидани бори миннати ҳамсояи бадсоя, рафту омад кунанд. Албатта, теъдоде аз ҳамватанон ин орзуро бо худ ба хок бурданд ва то ҳануз часади баъзе аз онҳо аз зери тармаву куҳҳои фурурехта пайдо нашудааст.

… Ва ин шоҳроҳ, ин тарҳи миллй, ин чодаи стротегй … пулакй мешавад.

Зоҳиран ин ҳарфи тозае нест, зеро ин роҳ тақрибан ҳамзамон бо касби истиқлоли Точикстон пулакй шуда буд. Мусофирони ин роҳ ва ронандагони таксиҳо охири солҳои асри 20-ро ба хубй дар ёд доранд: аз Душанбе то Хучанд

25-30 посгоҳи гумрукй ва милиса амал мекард, ки аксари онҳо ғайриқонунй ва фақат ба хотири гирифтани пул фаъолият мекарданд. Бо барқарории суботу оромиш ба кишвар, ҳамаи посгоҳҳои ғайриқонунй барчида шуданд, аммо… Бале, аммо пул гирифтани милисаи роҳ аз ронандагон ҳамчунон идома дорад. Хатто баъзе милисаҳои фурсатталаб худсарона дар канори роҳ истода (ба хусус аз Шаҳристон то Истаравшан) аз ронандагон «ҳақ-ул роҳ» мегиранд. Дар вилояти Суғд ронандагони «душанбегй» бештар дар маърази чунин беинсофиҳо қарор доранд ва дар Душанбе ронандагони «шимолй».

Акнун ин пурсиш матраҳ аст, ки бо пулакй шудани шоҳроҳ, пул гирифтани (ё шояд пул додан ба) нозирони роҳ аз байн хоҳад рафт? Ё ин ки ин «доля» ба қуввати худ боқй хоҳад монд?

Далолатҳо ва дахолатҳо.

Баъд аз эъломи бонки чаҳонй дар мавриди мусоидат ба ҳалли масъалаҳои мавчуд дар робитаҳои ду ҳамсоякишвари Точикистон ва Узбакистон ва ба ҳам наздик кардани дидгоҳҳои ин ду кишвар дар заминаи баҳрабардорй аз манбаъҳои обии минтақа, инак ниҳоде бо номи Маншури ё Хартияи энергетика низ остин барзадааст, то дар ин робита миёнчигарй кунад.
Андре Мернийе – дабири кулли Маншури байналмилалии энергетика ин матлабро баъд аз дидор ва гуфтугу бо Эмомалй Раҳмон – раиси чумҳури Точикистон баён кард. Вай як навъ ибрози хушбинй намуд, ки дар Тошканд ва Душанбе барои рафъи суйитафоҳумҳо иродаи сиёсй вучуд дорад. Дабири кулли Маншури энергетика тазаккур дод, ки дар чараёни мушкилоти бахши энергетикаи минтақа қарор дорад, ниёзи кишварҳо ба неруи барқро дарк мекунад ва муътақид аст, ки масъалаҳои мавчуд роҳи ҳалли худро доранд.
Андре Мернийе баъди баррасии мавзуъ ва гуфтугузорҳо бо мақомоти точик, роҳии Тошканд шуд, то бо масъулони узбак низ музокироте дошта бошад. Ин ҳама дар ҳолест, ки чанд руз ҳабл Ислом Каримов – раиси чумҳури Узбакистон дар Казоқистон таъкид карда буд: кишварҳои минтақа бояд мушкилоти мавчудро бидуни дахолати дигарон, худ ҳаллу фасл кунанд. Чаноби Каримов, ки бо тағйири мавзеъҳо ва дидгоҳҳояш чандон боиси ҳайрату шигифтй намешавад, пештар аз ин гуфтаҳо таъкид карда буд,ки барои сохтани неругоҳи Роғун бояд баррасиҳои байналмилалй анчом гирад. Давлатмардони Тошканд ба ин умеданд, ки ниҳодҳои байналмилалй аз мавзеъҳои Узбакистон ба унвони «кишвари муҳими минтақа» дар баробари Точикистон ва Кирғизистон ҳимоят хоҳанд кард. Аммо Душанбе ва Бишкек ошкоро эълом намуданд, ки сарфи назар аз натичаҳои ҳаргуна баррасиҳои «байналмилалй», барномаҳои гидроэнергетикии худро идома хоҳанд дод.
Аммо…
Созмону ниҳодҳои байналмилалй бар асоси ойинномаҳои худ ва дар зоҳир сохторҳое бетараф, мунсиф ва боадолате ҳастанд, ки ба масъалаҳо дар чорчуби ҳадафҳои ҳамаи тарафҳо ва риояти адолату меъёрҳои демократй расидагй мекунанд. Аммо, ҳасрато, ҳайфо (!!!), ин ҳарфҳо фақат орзуҳое ҳастанд, ки барои ба онҳо бовар кардан бояд хеле соддалавҳ буд.
Дар дунёи мутамаддини имруз ниҳодҳо ва созмонҳои ба истилоҳ «байналмилалй» ба гунае тарроҳй ва ташкил шудаанд, ки пеш бурдани ҳадафҳои мушаххаси гуруҳҳо ва кишварҳо дар меҳвари фаъолиятҳояшон қарор дорад. Ин созмонҳо бо ташкил намудани замина, роҳро барои дахолат дар корҳои кишварҳо ва минтақаҳо фароҳам мекунанд. Кофист фақат ишорае кутоҳ ба таърихчаи ташкили гуруҳи Толибон ва Ал-коида дошта бошем, ки имруз қудратҳои ғарбй барои расидан ба ҳадафҳояшон аз ин созмонҳое, ки худ ташкил намудаанд, чи тавр моҳирона истифода мекунанд…
Мепурсед, «ин чй вобастагй ба Маншури энергетикй дорад?»
Андре Мернийе дар суҳбатҳое, ки баъд аз дидор бо масъулони точик дошт ба таври зимнй ишораи чолибе кард: «Сармоягузорй дар кишварҳое анчом мешавад, ки аз суботи сиёсй бархурдор бошанд, агар суботи сиёсй набошад, ҳеч гуна сармоягузорй анчом нахоҳад шуд». «Суботи сиёсй». Ин «субот»-ро кй мушаххас хоҳад кард ва чй таърифе аз «суботи сиёсй» дар назар гирифта хоҳад шуд?
Оре, ин суханон дорои паёмҳои зиёданд, яъне агар шумо хилофи хостаҳои мо амал кунед, аз сармоягузориҳои хоричй ва кумакҳои башардустона маҳрум хоҳед шуд!
Бо чунин вазъ, оё салоҳи кор он нест, ки кишварҳои ҳамсоя худ иқдом ба ҳалли масъалаҳои баҳсталаб кунанд ва роҳро барои дахолатҳои бегонагон дар корҳо ва сиёсатҳояшон, бибанданд?
Тачрибаи таърих нишон медиҳад, ки созмонҳои фурсатталаб бо доман задан ба ихтилоф миёни кишварҳо ва далолати давлатҳо ба пайравй аз ин ё он сиёсат, заминаи нуфузи худ дар минтақаҳои мавриди назарро фароҳам мекунанд. Аз ин нигоҳ Осиёи Миёна як минтақаи стротегй аст!

Андичон баъд аз чахор сол

Андичон баъд аз чахор сол

Чаҳор соли пеш дар рузҳои 12-13 майи соли 2005 баъд аз он ки додгоҳи шаҳри Андичон 23 тан аз точирони маҳаллиро ба иттиҳоми робита бо гуруҳҳои тундрав ва ҳамкорй бо Акрам Юлдошев (раҳбари чараёни «Акрамия») маҳкум ва равонаи зиндон кард, мардум дар дифоъ аз ин афрод ба хиёбонҳо рехтанд. Шаби 12 ба 13 май афроди мусаллаҳ ба зиндони маҳаллй ҳамла намуда ҳудуди 1600 нафарро озод карданд. Сипас ин афрод бинои ҳукумати вилоятро низ ишғол карданд. Рузи 13 май неруҳои мусаллаҳи Узбакистон вориди амал шуданд ва тазоҳуркунандагонро ба рагбори оташ бастанд…
Бино ба гуфтаи мақомоти расмй дар ин даргириҳо 30 нафар кушта шуданд, аммо манбаъҳои мустақил шумори кушташудагонро беш аз 300 нафар эълом карданд.Баъдан ин рақам то 800 нафар афзоиш ёфт.

Ба3д аз ин ҳодисаҳо давлатҳои ғарбй зимни маҳкум кардани амалкарди давлати Тошканд, дархост намуданд, ки ин руйдод тавассути коршиносони мустақил мавриди таҳқиқ қарор гирад. Аммо Тошканд бо маҳкум кардани чунин дархостҳое, онро дахолат дар корҳои дохилии худ арзёбй кард. 23 ноябри соли 2005 Иттиҳодияи Аврупо ва Конгресси Амрико алайҳи мақомоти узбак таҳримҳо чорй карданд.

Дар он айём мавзеъгирии давлатҳо нисбат ба руйдодҳои Андичон гуногун буд. Қудратҳои Шарқу Ғарб ниҳояти талошро намуданд, то аз ин фурсат барои ноил шудан ба ҳадафҳои худ кор гиранд. Чин бо ҳимоят аз мавзеъҳои Тошканд, бар тамоилоти Узбакистон барои густариши робитаҳо бо Пекин афзуд. Ислом Каримов, раиси чумҳури Узбакистон дар аввалин сафари хоричии худ баъд аз ҳодисаҳои Андичон ба Чин сафар кард ва рузи 25 май дар Пекин миёни ду кишвар қарордоди дустй ва ҳамкорй ба имзо расид.

Русия низ бо истифода аз сардии робитаҳо миёни Узбакистон ва Ғарб дар пайи таҳкими чойгоҳи хеш дар ин кишвар баромад. Дар пайи ҳимоятҳои Маскав аз мавзеъҳои мақомоти Тошканд дар арсаи байналмилал, Узбакистон дар иқдодмоти чавобй хуручи худро аз созмони ГУУАМ (ки як ниҳоди зиддирусй тавсиф мешавад)ро эълом кард. Аз суйе рузи 16 август соли 2006 дар Сочй узвияти Узбакистон дар Паймони амнияти чамъй дубора барқарор шуд.
Дар ин миён кишварҳои ғарбй ва ниҳодҳои мудофеи ҳуқуқи башар пайваста талош карданд то имкони анчоми таҳқиқоти мустақил аз руйдодҳои Андичонро касб кунанд, аммо то кунун ин талошҳо натичае ба ҳамроҳ надоштааст. Бар асоси гузориши созмони «Мемориал» (Маскав) баъд аз ҳодисаҳои Андичон 357 нафар, аз чумла 40 хабарнигор ва фаъоли ҳуқуқи башар ба иттиҳоми даст доштан дар ин ҳодисаҳо муҳокима ва мучозот шуданд.

Дар чаҳорумин солрузи ҳодисаҳои Андичон паноҳандагони узбаки муқими Шведсия бо тачаммуъ дар муқобили бинои порлумони ин кишвар дар Стокголм, ёди қурбониёни ин рузро гиромй доштанд. Дар ин гирдиҳамойи 50 нафар ширкат доштанд ва барои аввалин бор паноҳандагони узбаки шоҳиди куштори мардуми Андичон низ дар чамъи тазоҳуркунандагон ҳузур доштанд. Ширкаткунандагон тақозо карданд, ки дар мавриди руйдодҳои Андичон таҳқиқоти байналмилай анчом гирад. «Аврупо, диктаторро мутаваққиф кун!», «Озодй ба зиндониёни сиёсй!», «Мо Андичонро фаромуш нахоҳем кард!», аз чумлаи шиорҳое буданд, ки тазоҳуркунандагон дар даст доштанд. Гирдиҳамомадагон аз он ибрози нигаронй карданд, ки Иттиҳодияи Аврупо бо нодида гирифтани чиноятҳои зиддибашарии мақомоти Тошканд, дар пайи густариши робитаҳо бо Узбакистон баромадааст.

Хонуми Елин Ийонсон, рузноманигори шведсиягй дар китоби худ таҳти унвони «Маҳорати пинҳон кардани қатлиомҳо», ки то ин дам ягона китоб дар бораи ҳодисаҳои Андичон аст, тазаккур додааст, ки руйдодҳои Андичон барои чаҳониён бештар аз он ки фаромушшуда бошанд, ношинохтаанд.

Рузи 13 майи соли 2009 дар Бишкек, пойтахти Қирғизистон фаъолони ҳуқуқи башар бо барпойии митинг дар муқобили сафорати Узбакистон ёду хотираи қурбониёни руйдодҳои Андичонро гиромй доштанд. Аммо дар Тошканд хадамоти махсуси Узбакистон аз баргузории гирдиҳамойии фаъолони ҳуқуқи башар пешгирй карданд. Соати 10 рузи 13 май дар назди мучасамаи «Мардонагй» – маҳалли баргузории ин гирдиҳамойи, дар замоне, ки аввалин нафар ҳозир шуд ва шиори дар дасташ бударо намоиш дод, маъмурони амниятии узбак ба у ҳамла карданд ва дастонашро баста ба тарафи номаълум бурданд. Дар ин руз ба воситаи мошинҳо атрофи мучассамаи мазкур баста шуда буд.

Руйкарди чомаеи чаҳонй, махсусан кишварҳои даъвогари демократия ва дифоъ аз ҳуқуқи башар, дар нисбати ҳодисаҳои Андичон, баёнгар аз ин воқеият аст, ки чаҳони Ғарб ба саркардагии Амрико, имруз сарнавишти миллатҳоро ба бозй гирифтааст ва бо истифодаҳои абзорй аз масъалаҳое назири «ҳуқуқи башар», «демократия», «озодии баён» ва … ҳадафҳои султачуёнаи худро пеш мебаранд. Муомилаи сиёсие, ки 13 октябри соли 2008 дар Люксембург миёни Узбакистон ва ИА сурат гирифт ва тайи он аксари таҳримҳои ин Иттиҳодия нисбат ба Узбакистон бекор шуданд, намунаи рушане аз чунин амалкарди Ғарб мебошад.

Дар шароити имруз низ бо таваччуҳ ба ниёзи Ғарб ба Узбакистон, интизор намеравад, ки масъалаи қатлиоми тазоҳуркунандагони Андичон масъалае муҳим барои «ҳомиёни демократия» ба ҳисоб равад. Зеро сарнавишти Саддом Ҳусейн ба хубй нишон медиҳад, ки Гарб дар фурсатҳои барои худ зарурй масъалаҳоро матраҳ мекунад ва афродеро, ки ба андешаи Ғарб «замони истифодаашон гузаштааст», аз саҳна мебардоранд.Вақте ки ҳадафҳои Ғарб эчоб мекард, аз Саддом Ҳусейн пуштибонй намуд ва замоне, ки Саддом истифодае барои Ғарб надошт, уро ба дор кашиданд.

Бо таваччуҳ ба рафтори Ғарб, масъалаи руйдодҳои Андичон ҳамчунон руи мизи дипломатияи ғарбиҳо боқй хоҳад буд, ба вижа ки Андичон дар водии Фарғона воқеъ аст ва коршиносону сиёсатмадорони Ғарб барои ин минтақа аз Осиёи Марказй ояндаи печидаеро пешбинй мекунанд.

Сарнавишти тарҳи Nabucco

Рузи 8 майи соли равон дар ҳамоиши «Коридори чануб – роҳи абрешими чадид», ки дар шаҳри Прага баргузор шуд, масъалаи такмили тарҳи Nabucco мавриди баҳсу баррасй қарор гирифт. Тарҳи мазкур ба манзури интиқоли энержй (газ) аз Осиёи Марказй ва Шарқи Наздик ба бозорҳои Иттиҳодияи Аврупо таҳия шуда аст, аммо дар ҳамоиши Прага Узбакистон, Туркманистон ва Қазоқистон ба ёддошти тафоҳуми сиёсй дар мавриди ин тарҳ имзо накарданд. Дар ёддошти тафоҳуми мазкур таъкид шуда, тарафҳои дахлдор, ки ҳозиранд дар тарҳи хати лулаи Nabucco мушорикат кунанд, тамоми талошҳои худро чиҳати таҳияи қарордоди байни ҳукуматии тарҳи мазкур, ки боястй то моҳи июн ба имзо бирасад, ба харч хоҳанд дод. Лозим ба ёдоварист, ки арзиши тарҳи Nabucco 7,3 миллиард доллар баровард шуда, қодир ба интиқоли солона 20 – 30 миллиард метри мукааб газ аз Осиёи Марказй ва Озарбойчон, хорич аз қаламрави Русия ба Аврупо аз тариқи Туркия – Булғористон – Руминия – Мачористон – Австрия хоҳад буд. Бино ба барномарезиҳои анчомшуда сохти ин хати лула от соли 2013 ба поён расида, интиқоли газ ба Аврупо аз соли 2014 оғоз хоҳад шуд.
Ба эътиқоди масъулони кумиссиюни Аврупо тарҳи Nabucco бо интиқоли газ аз Осиёи Марказй ва Шарқи наздик ба бозорҳои аврупойи, амнияти энергетикии Иттиҳодияи Аврупоро таъмин хоҳад кард. Ин мавзуъ барои кишварҳои аврупойи аз он чиҳат дорои аҳамият аст, ки дар пайи ихтилоф бо Русия ва қатъ шудани содироти гази Русия ба Аврупо, мардуми «қитъаи сабз» дар фасли зимистони гузшта бо камбуди шадиди энержй ру ба ру шуданд. Ин амр эътимод ба Русияро ба таври камсобиқа коҳиш дод ва кишварҳои аврупойи ногузир дар пайи чустучуйи манбаъҳои нав баромаданд.
Дар ибтидои соли 2009 , дар замоне, ки ихтилофи газй миёни Русия ва Украина боиси қатъ шудани интиқоли гази Русия ба кишварҳои ИА гардид, музокирот дар мавриди тарҳи Nabucco бештар аҳамият касб кард. Аммо дар Русия дар мавриди муваффақияти ин тарҳ чандон хушбин нестанд, зеро ҳануз масири он ба таври дақиқ мушаххас нашудааст. То ин дам раисони чумҳури Озарбойчон, Гурчистон ва Туркия, ҳамчунин намояндагони Миср ба тарҳи Nabucco имзо кардаанд. Ҳарчанд раиси чумҳури Туркманистон ҳамчун ҳамтоёни қаоқ ва узбаки худ ба тарҳи мазкур имзо накардааст, аммо гуфта мешавад қаламрави ин кишвар «долони аслй»и интиқоли энержии Осиёи Марказй ба Аврупо хоҳад буд. Бо таваччуҳ ба сиёсатҳои Қурмонбек Боқиев, раиси чумҳури Туркманистон, ин кишвар талош хоҳад кард равобити худ бо ИА-ро густариш диҳад.
Аз суи дигар дар оянда низ шоҳиди диду боздидҳои мақомоти олирутбаи аврупойи аз Ашқобод хоҳем буд, зеро дар ростои амалй шудани тарҳи Nabucco ИА руи Туркманистон ҳисоби вижае боз кардааст. Ниёз ба сармоягузориҳои калон низ давлати Туркманистонро мутамоил ба густарсихи робитаҳо бо кишварҳои аврупойи намудааст. Имзои қарордодҳои тичорй миёни Туркманистон ва ИА, ки ахиран сурат гирифт, баёнгар аз азми Ашқобод барои густариши ҳамкориҳо бо кишварҳои аврупойи дар бахши газ аст, зеро газ ягона маҳсулоти дархури тичорат бо Аврупо ба ҳисоб меравад.
Мақомоти Ашқобод ба таври зимнй эълом карданд, ки ҳозиранд гази худро ба ҳар кишваре, ки пули бештар пардохт кунад, бифрушанд ва дар Аврупо ва Чин аҳамияти ин мавзуъро дарк кардаанд. Аммо тарафи русй ин мавзуъро чиддй нагирифтааст. Маскав ба ин умед аст, ки битавонад бо истифода аз бархе фишангҳо назорати «чараёни газ»и Осиёи Марказиро дар ихтиёр гирад. ин руйкард шояд дар мавриди Узбакистон сидқ дошта бошадм зеро давлати Тошакнд дар марҳалаи кунунй ба ҳимоятҳои Маскав ниёз дорад. Ин ҳимоятҳо зомини ичрои барномаҳои гидроэнергетикии Узбакистон дар Осиёи Марказй мебошанд ва Тошканд метавонад аз ин тариқ аз сохтани неругоҳҳои барқи обй дар Точикистон ва Қирғизистон пешгирй намуда, зимни «таъмини об ба бахши кишоварзии худ», ин ду ҳамсояро дар вобастагй ба манбаъҳои энержии худ нигоҳ дорад. Муомилаи «газу об», ки дар моҳҳои гузшта дар чараёни сафари Дмитрий Медведев, раиси чумҳури Русия ба Тошканд, миёни Русия ва Узбакистон анчом шуд,аз ҳамин зовия қобили баррасй аст. Бар асоси ин тавофуқ Узбакистон гази худро фақат ба Русия хоҳад фурухт ва Русия низ уҳдадор шуд аз манфиатҳои Тошканд дар масъалаҳои баҳрабардорй аз захираҳои оби Осиёи Марказй ҳимоят хоҳад кард.
Аммо дар мавриди Туркманистон авзоъ фарқ мекунад ва давлати Ашқобод фурсатҳои бештаре барои манёвр дар ихтиёр дорад. Албатта ҳануз Туркманистон зербино ва тачҳизоти пешрафта ба чузъ хати қубурҳои Русия дар ихтиёр надорад, то битавонад гази худро ба Аврупо содир кунад. Аммо талоши ИА барои «раҳойи аз вобастагйҳои газй аз Русия», метавонад ин мушкилотро рафъ кунад. Ҳарчанд ИА аз чумлаи танкидкунандагони кишварҳои Осиёи Марказй дар заминаи риоят накардани меъёрҳои демократй ва ҳуқуқи башар ба ҳисоб меравад, вале ниёзи кишварҳои аврупойи ба энержй, ин мавзуъро ба ҳошия рондааст. Мавзуе, ки тасдиқе дигар бар муносибати дусуяи Ғарб ба масъалаҳо мебошад. Дар ин миён тарҳи Nabucco ин руйкардро бештар бармало кардааст

«Толибон» ҳушдор медиҳад ё хочагонаш?

Ҳафтаи гузашта расонаҳои мухталиф дар бораи ҳушдори гуруҳи Толибон ба Точикистон ва Эрон хабару гузоришҳои зиёде ба табъ расонаданд। Бино ба ин навштаҳо як тан аз масъулони чунбиши Толибон бо номи Муътасим таҳдид кард, ки агар Эрон ва Точикистон дар иқдомоти зиддитолибон, ҳамкорй бо Амрикоро идома диҳанд, товони сангине пардохт хоҳанд кард. Ин мақоми Толибон дар бораи иқдомоти эҳтимолй алайҳи ду кишвари форсизабон ишорае накард, аммо таъкид намуд, аввалин чизе ки Точикистон аз даст хоҳад дод, суботу оромиш аст.
Дар бораи ин ҳушдори гуруҳи Толибон куниш ва вокунишҳо дар сатҳҳои мухталиф тавассути мақомот ва шахсиятҳои мухталиф, гуногун буданд. Нуктаи умумй дар ин ибрози назарҳо он буд, ки ҳушдори гуруҳи Толибон бештар чанбаи таблиғотй дорад ва ин гуруҳ дар ҳадде нест, ки ба кишвари дигаре нуфуз кунад. Бо ин ҳол ҳушдори гуруҳи Толибон аз зовияҳои дигаре қобили арзёбй ва баррасй аст. Аввал: Оё ин ҳушдори Толибон аст ё хочагони онҳо? Қарори маълум гуруҳи Толибон парвардаи дасти хадамоти вижаи кишварҳои ғарбй аст, ки дар миёнаҳои солҳои 90 асри гузашта ба манзури эчоди шикоф дар чабҳаи неруҳои чиҳодии Афғонистон, зуҳур намуд. Албатта яке дигар аз ҳадафҳои ташкили ин гуруҳ аз байн бурдани толибилмоне буд, ки аз исломи ноби муҳаммадй ҳарф мезаданд. Метавон гуфт , ин ҳадаф ба мизони зиёде ичро шуд ва толибони воқейи аз саҳна бардошта шуданд (дар набардҳо кушта шуданд) ва тудаҳои ифротй бо диди асримиёнагии иртичойи ба ислом, вориди ин чунбиш шуданд,ҳамон чизе ки ташкилкунандагони пасипардагии гуруҳи Толибон мехостанд. Акнун Толибон аз як исломи зидди ҳамагуна пешрафт сухан мегуяд.
Бар асоси навиштаи бисёре аз сойтҳои интернетй, чунбиши Толибон фишанг ва василе дар дасти қудратҳои ғарбй аст, ки бар асоси сенарияи онҳо барномаҳои худро пеш мебарад. Аз ин ру ҳушдори ахирро метавон ҳушдори гардонадагони пуштипардагии гуруҳи Толибон (хочагонашон А.Х.) арзёбй кард, амре ки дар чорчуби рақобати қудратҳо шакл мегирад.Яъне, қудратҳои ғарбии ҳомии гуруҳи Толибон, дар ростои муқобила бо рақибони худ дар минтақа, ин гуруҳро вориди амал мекунанд ва кишварҳои мавриди назарро таҳти фишор қарор медиҳанд.
Дуввум: Чаро гурҳи Толибон ду кишвари форсизабонро ҳушдор додааст? Ҳамон гуна ки маълум аст, Чумҳурии Исломии Эрон дар остонаи интихоботи раёсати чумҳурй қарор дорад ва «доғи» ҳамкорй бо Амрико ниҳодан ба раиси чумҳури кунунй бо ҳадафи зери савол бурдани сиёсатҳои давлати Эрон ва дилсард кардани мардум аз ҳузур дар интихобот сурат мегирад. Ин ҳамон ҳадафест, ки давлатҳои ғарбй дар чорчуби сиёсатҳои зиддиэронии худ онро дунбол мекунанд. Дар ин миён Точикистонро низ мавриди ҳушдор қарор додан, як навъ талошест, ки ба манзури пинҳон кардани ҳадафи аслй сурат гирифтааст. Албатта набояд нодида гирифт, ки кишварҳои ғарбй барои тавсаъаи нуфузи низомии худ дар Афғонистон ба густариши доманаи ноамниҳо ниёз доранд ва Точикистон дар сархати чунин барномаҳое қарор дорад. Давлатҳои ғарбй бо судури ноамниҳо ба кишварҳои ҳамсояи Афғонистон дар Осиёи Марказй, таҳкими ҳузури низомии худро асоснок мекунанд ва имкон пайдо хоҳанд кард фаъолиятҳои рақибони аслии худ дар минтақа, яъне Русия, Чин ва Эронро аз наздик таҳти назорат дошта бошанд.
Албатта, дигар далели ба Точикистон ҳушдор додани Толибон (дар асл хочагонашон А.Х.) марзи тулонии ин кишвар бо Афғонистон аст, ки муҳофизат аз баъзе минтақаҳои куҳистонии он, кори осоне нест. Дар ин миён ишораҳои коршиносони ғарбй ба ноамн шудани водии Фарғона дар Осиёи Марказй низ ба ҳамин мавзуъ бармегардад. Хабарҳо дар бораи пайдо шудани афроди мусаллаҳ дар минтақаҳои шарқии Точикистон, аз ҳамин нигоҳ қобили арзёбй аст.
Дар мачмуъ, ҳушдори ахири Толибон дар радифи суханрониҳои видеойии Усома ибни Лодан ва ё Муллоумар ва дигар мақомоти гуруҳҳои дар хидмати давлатҳои ғарбй, аз чумлаи силсила иқдомотест, ки ташкилкунандагон ва гардонандагони ин созмонҳои байналмилай дар чорчуби сиёсатҳои роҳбурдии худ дар марҳалаҳои зарурй аз онҳо истифода мекунанд. Намунаи рушане аз чунин иқдомот ҳамла ба манораҳои сохтмони тичорати чаҳонй дар Ню Йорк дар 11 сентябри соли 2001 буд, ки барои бовар кардан ба тарҳи Алқоида будани он, бояд хеле соддалавҳ буд.
Бо ин ҳол, ҳушдори Толибон дар шароите, ки артиши Покистон ҳамла ба мавзеъҳои ин гуруҳро шиддат бахшидааст, мантиқй ба назар мерасад ва баёнгар аз тарҳи содир кардани ноамниҳо ба минтақаҳои ҳамчавор аст. Ин кор дар ростои бештар мутамойил кардани кишварҳои Осиёи Марказй ба ҳамкориҳо бо давлатҳои ғарбй сурат гирифааст.
Аз суйе, Покистон дар ҳоле ҳамлаҳои худ бар зидди Толибонро шиддат бахшидааст, ки чанде қабл бо намояндагони ин гуруҳ ба тавофуқҳое даст ёфта буд. Дар пасманзари ин таҳаввулот дигар ҳадафи кишварҳои ғарбй мушоҳида мешавад, ки он халъи силоҳи атомии Исломобод аст.

Даъвати чавонон ба артиши милли Точикистон

Вазорати дифои Точикистон дар гузорише, ки ёдовари гузоришҳои замони Шуравии собиқ аст, эълом кард, ки даъвати баҳории чавонон ба артиши ин кишвар қабл аз муҳлати пешбинй шуда ба поён расид. Ҳарчанд қонунҳои чумҳурии Точикистон ичозаи нашри омори даъватшавандагон ба артиш ва теъдоди сарбозони қисмҳои низомиро намедиҳанд, аммо гуфта мешавад дар ин кишвар ҳудуди 600 ҳазор даъват шаванда ба артиш мебошад, ки аз ин теъдод 150 ҳазор нафар аз хидмат дар артиш озоданд ва 100 ҳазор нафар хорич аз киш, дар муҳочирати корй ба сар мебаранд.

Қобили зикр аст, ки чазби неруҳои тозанафас ба артиши Точикистон ҳар сол ду бор сурат мегирад – баҳор ва тирамоҳ.Ин чорабинй имсол аввали апрел оғоз шуд ва 31 май ба поён расид.
Чумҳурии Точикистон ҳамзамон бо раванди бунёди кишвари соҳибистиқлол, ташкил ва таҳкими артиши миллиро низ пайгирй кард. Ин мавзуъ дар шароите, ки ин кишвар дар солҳои 90 – уми асри гузашта вориди чанги дохилй шуд, бештар аҳамият пайдо кард. Дар он замон неруҳои бархурдор аз қобилияти размй ба ду чабҳа тақсим шуданд: тарафдорони давлат – фронти халқй ва неруҳои мухолифон. Ҳамин масъала боис шуд, ки Точикистон дар муқоиса бо дигар чумҳуриҳои Шуравии собиқ дар Осиёи Марказй, ки артишашон дар заминаи округи низомии Туркистон таъсис шуд, артише фақат аз ҳисоби неруҳои фронти халқй ташкил диҳад. 23 феврали соли 1993 ба унвони рузи таъсиси ин артиш дар тақвими Точикистон сабт шудааст.

Артиши миллии Точикистон дар ибтидои шаклгирии худ ба мушкилоти фаровоне ру ба ру шуд, ки аслитарини он камбуди кадрҳои мутахассис ва тачҳизоти низомй буд. Точикистон ягона кишваре дар қаламрави Шуравй буд, ки ҳеч меросе аз артиши он абарқудрат насибаш нашуд. Аз ин ру метавон гуфт, таъсиси артиши миллй дар Точикистон аз «сифр» шуруъ шуд ва бо кумаки кишварҳои мухталиф имруз артиши Точикистон то ҳадди зиёде ниёзҳои ин кишварро дар ҳимояти аз марзҳо ва таъмини суботу амният бароварда мекунад. Бо ин вучуд дар сафҳои ин артиш ҳануз назму тартиби зарурй ҳоким нест ва озору азияти сарбозон тавассути афсарон ва сарбозони собиқадор ҳамчунон идома дорад. Даст ба худкушй задани бархе аз сарбозон тасдиқе бар ин гуфтаҳост, ки дар ҳолатҳое сарбозон ба таҳқиру ҳақоратҳои доимй тоб наоварда ба ҳар роҳи мумкин ба зиндагии худ поён медиҳанд. Албатта, ахиран чунин ҳодисаҳое хеле кам иттифоқ меафтад, аммо лату куби сарбозон ва фирори сарбозон аз қисмҳои ҳарбй ҳамчунон идома дорад. Натичаи чунин вазъ аст, ки на ҳамаи падару модарон ҳозиранд фарзанди худро ба хидмати сарбозй фиристанд. Бар асоси назарсанчие, ки «АзияПлюс» анчом додааст, ба саволи «Шумо ҳозиред фарзандатонро ба хидмати артиши Точикистон фиристед?», 56,5 дарсад посухи «на» додаанд. 40% аз волидон ризоят додаанд, ки фарзандашон ба хидмати сарбозй чазб шавад, ба шарти он ки дар артиш назму тартиб барқарор бошад. Фақат 4,5 дарсад аз пурсидашудагон артишро «мактаби мардонагй» тавсиф кардаанд.

Натичаҳои ин назарсанчй ойинае аз вазъи кунунии артиши Точикистон аст ва аз ин чост, ки ҳамасола ҳангоми даъвати чавонон ба артиш мушкилоти зиёде ба миён меояд, ки бетамойилии чавонон ба хидмати сарбозйва ҳозир нашудани онҳо ба комиссариатҳои низомй аз асоситарини ин мушкилот аст. Чунин вазъ масъулони давлати Душанберо ночор ба анчоми иқдомоти ғайриқонунй кардааст.Ройичтарини чунин иқдомҳо, ичрои амалиёти ба истилоҳ «облава» дар шаҳру ноҳияҳо мебошад. Дар пайи чунин амалиёте чавонон аз кучаю бозор боздошт ва ба таври мачбурй ба сафи артиш фиристода мешаванд. Дар ҳолатҳое дигар ҳангоми муоинаи тиббй, барои ичрои «план» афроди бемор ба хидмати сарбозй фаро гирифта мешаванд. Ҳатто вучуди беморони сил дар артиши Точикистон гузориш шудааст. Бояд гуфт, ки артиши милли Точикистон техникаи низомй – хавопаймо, чархбол, танк, зирехпуш, туп… дар ҳадди лозим дар ихтиёр надорад. Албатта барои ислоҳи вазъи кунунй талошҳое анчом шудаанд ва барномаҳое низ дар марҳалаи ичро қарор доранд.

Бо таваччуҳ ба ин ки Точикистон низ чун дигар кишварҳои Осиёи Марказй дар маърази осебҳои зиёди амниятй қарор дорад, бояд артише бархурдор аз тавонмандиҳои лозим дар ихтиёр дошта бошад. Вучуди манбаъи ноамниҳои минтақайи дар Афғонистон, ки марзи 1400 километрй бо Точикистон дорад, аҳамияти ин мавзуъро бештар кардааст.Аз ин ру давлати Душанбе дар ростои тақвияти артиши худ ру ба ҳамкориҳои низомй бо кишварҳои мухталиф, аз чумла .Амрико, Чин, Русия ва Ҳиндустон овардааст. Дар натичаи ин ҳамкориҳо артиши Точикистон то ҳадде бо кадрҳои мутахассис ва тачҳизоти зарурй таъмин шудааст. Аммо маоши кам ва набудани имтиёзҳо барои афсарон шумори хоҳишмандон барои хидмат дар артиши Точикистонро коҳиш додааст.

Иёлоти Муттаҳидаи Амрико аз муҳимтаринкишварҳои кумакккунанда ба артишҳои кишварҳои Осиёи Марказй, аз чумла Точикистон аст. Албатта Вошингтон дар ин росто ҳадафҳои худ дар Осиёи Марказиро дунбол мекунад ва метавон гуфт то имруз ба бархе аз ин ҳадафҳо даст ёфтааст. Хуручи марзбонони рус аз марзи миёни Точикистон ва Афғонистон дар ҳамин росто қобили арзёбй аст.

Коршиносони ғарбй дар арзёбиҳои худ аз вазъи артишҳои кишварҳои Осиёи Марказй, аз нигоҳи тавони размй артиши Точикистонро дар мақоми аввал қарор медиҳанд. Ҳамин коршиносон ин эҳтимолро пешбинй мекунанд, ки дар сурати вуқуи ноамнй имкон дорад бархе аз воҳидҳои ин артиш алайҳи давлати Душанбе сангар бигиранд. Ин идда аз коршиносони ғарбй ба тарзи ташкили артиш миллии Точикистон ишора мекунанд ва норизоятии баъзе аз фармондеҳони даргириҳои собиқро сабаби чунин ҳодисаҳое медонанд.

Авзои кунунй ва деринаи Осиёи Марказй, ки дар дарозои таърих пайваста саҳнаи «турктозиҳо» будааст, эчоб мекунад, ки Точикистон як артиши тавоно, бо назм ва муттаҳид дар ихтиёр дошта бошад, то битавонад дар ҳар шароите амният ва тамомияти арзии ин кишварро ҳифз кунад.

Аз Ню Йорк то Андичон

Аз Ню Йорк то Андичон

Ойинаи руйдод

Ҳодисаҳои пурсару садои Андичон тайи рузҳои охир дар садри ахбори расонаҳои минтақа ва доираҳои коршиносй қарор доштанд. Хусусияти ин ҳодисаҳо он буд, ки барои аввалин бор дар Осиёи Марказй ҳамлаи «маргталабона » сурат гирифт, ки тайи он фарди ҳамлавар худ ва як милисаро ба коми марг супурд ва теъдодеро низ захмй кард.

Дар бораи тарзи вуқуи ҳодисаҳои Андичон , омилони ин ҳодисаҳо, ҳадафҳо ва ангезаҳои онон, ҳамчунин шумори қурбониён хабарҳои ба ҳам зид ба табъ расиданд. Бино ба гузоришҳои аввалия шаби 25 ба 26 май дар истгоҳи бозрасии «Хонобод» дар марзи миёни вилояти Андичони Узбакистон бо вилояти Чалолободи Қирғизистон таркиш ба вуқуъ пайваст. Додситони кулли Узбакистон эълом кард, ки ифротгароён қасд доштанд идораи милисаи маҳаллиро ишғол намоянд.Фарзияе матраҳ шуд, ки шумори афроди мусаллаҳ 5 то 20 нафар буд.

Аз суи дигар гуруҳе бо номи «Мовароуннаҳр», ки худро чузъе аз Чиҳоди исломй муаррифй кард, масъулияти ҳодисаҳои Андичонро бар уҳда гирифт ва эълом кард, ки афроди ин гуруҳ баъди анчоми бомуваффақияти амалиёт, сиҳату солим ба қароргоҳҳои худ бозгаштанд.

Қудратнамойии сохторҳои амниятии узбак

Тибқи маъмул неруҳои амниятй ва интизомй ба таври шитобзада вориди амал шуданд ва бо тақвияти неруҳои милиса, бастани марзҳо бо ҳамсоягон, ташдиди назорат бар рафту омадҳо, сафоройии танку зиреҳпушҳо дар хиёбонҳо, маҳдуд намудани замони шабгардй … давлати Тошканд иқдом ба қудратнамойи кард. Дар идомаи ин тадбирҳо эълом шуд, ки авзоъ дар маҳалли ҳодиса ба ҳолати оддй бозгашта, мақомоти ҳокимияти давлатй авзоро ба таври комил таҳти назорат доранд. Тағйироте дар барномаҳои мақомоти олирутбаи Тошканд рух надод ва Ислом Каримов дар чорчуби як сафари расмй, роҳии Бразилия шуд.

Зуҳури гуруҳи ношинохтаи «Мовароуннаҳр»

 Нуктаи чолиби таваччуҳ дар раванди ҳодисаҳои Андичон зуҳури як гуруҳи исломии ношинохта бо номи «Мовароуннаҳр» буд. Ин гуруҳ худро чузъи Чиҳоди исломй муаррифй кард ва масъулияти ҳодисаҳоро пазируфт. Чунин ценария дар руйдодҳои ба ин монанд дар Осиёи Мраказй, аз чумла дар водии Фарғона ба мушоҳида расидааст. Аз чумлаи чунин мавридҳо, зуҳури гуруҳи «Байъат» дар шимоли Точикистон дар солҳои 90 асри гузашта буд. Бино ба гуфтаи Муҳаммадсаид Чурақулов, раиси дафтари мубориза бо чиноятҳои созмонёфтаи вазорати корҳои дохилаи Точикистон, ки 20 апрели соли 2005 дар як нишасти хабарй сухан мегуфт, гуруҳи «Байъат» соли 1991 дар Исфара таъсис шуд ва аз соли 1996 ба таври васеъ фаъолиятҳои худро оғоз кард. Дар Точикистон бархе аз доираҳои коршиносй кори дасти сохторҳои амиаятй будани зуҳури гуруҳи «Байъат» – ро матраҳ намуданд.

Оё ҳодисаҳои Андичон кори дасти СНБ буд?

Гуфтаҳои боло ва баъзе вокунишҳои мақомоти Узбакистон ақидаи коршиносонро дар бораи даст доштани сохторҳои амниятии Узбакистон дар ҳодисаҳои Андичон, бештар тақвият мекунад.Шеваи рафтори хадамоти амниятй дар бисёре аз кишварҳои чаҳон нишон медиҳад, ки дар бисёр ҳолатҳо давлатҳо барои расидан ба ҳадафҳои худ дунболи баҳонатарошй мегарданд ва барои ҳақ баровардани амалкарди худ саҳнасозй мекунанд. Матраҳтарин чунин саҳнасозй дар асри имруз ҳодисаҳои 11 сентябри соли 2001 дар Ню Йорк буд, ки дар мавриди он матлабҳои фаровоне ба нашр расидааст. Ин ҳодиса лашкаркашии Амрико ба дунёи исломро оғоз бахшид.Ишғоли Ироқ ва Афғонистон пайомадҳои кунунии ин лашкаркашй мебошанд.

Ғарб ва ҳамла ба кишварҳои исломй

Дар дунёи имруз раванди таҳаввулот баёнгар аз ин воқеият аст, ки қудратҳои чаҳонй, ба вижа ғарбй бо ҳадафҳои муштарак, аммо руйкардҳои мухталиф сафарбар шудаанд то манбаъҳо ва сарватҳои малакатҳои мусалмонро тасарруф кунанд ва бо ҳар роҳи мумкин аз рушд ва пешрафти ин кишварҳо, ҳамчунин густариши ислом пешгирй намоянд. агар чунин нест, чаро барои «нобудии силоҳҳои атомй»(собит шуд, ки чунин силоҳҳое аслан вучуд надоштаанд). Ироқ мавриди ҳамла қарор мегирад, аммо Кореяи Шимолй дар сояи ҳушдорҳои инфиъолй барномаҳои атомии худро пайгирй мекунад? Ба ин пурсиш кореягиҳо худ дар ибтидои ба истилоҳ «муборизаи байналмилалй бо терроризм» посух дода буданд:чун Корея манбаъҳои нафту газ надорад, мавриди ҳеч ҳамлае қарор намегирад.

Биҳишт барои Ғарб, дузах барои Шарқ

Имруз дар ҳоле ки чаҳони Ғарб бо аз миён бардоштани марзҳо ва ташкили пули воҳид, барои худ зиндагии матлуберо ба вучуд овардааст, аммо бо таҳмили мушкилот ва масъалаҳои мухталиф кишварҳои мавриди назари худ дар Шарқ, ба вижа дар чаҳони исломро дар ноамнй ва вобастагй ба қудратҳои ғарбй нигоҳ доштааст. Натичаи ҳамин сиёсат аст,ки имруз аксари ноамнй ва даргириҳо дар кишварҳои исломй иттифоқ меафтад.Дар ин миён кишварҳое, ки аз манбаъҳои энержй ва дигар сарватҳои табии бархурдоранд, бештар аз бақия дар маърази осебҳо ва таҳочумоти қудратҳои мухталиф қарор доранд. Нигоҳ доштани маркази ноамниҳо дар Афғонистон, аз чумла дар ростои дар чорчуби сиёсатҳо ва ҳадафҳои Ғарб қарор додани кишварҳои минтақа, ки аксар дорои манбаъҳои саршори энержй мебошанд, сурат мегирад.

 

Ноамнй дар минтақа – ҳосили рақобати қудратҳо

 Ҳарчанд шумори зиёде аз коршиносон ва таҳлилгарон ҳодисаҳои ахири Андичонро саҳнасозии сохторҳои амниятии узбак барои баҳонаи саркуби мухолифони исломгарои давлати Тошканд таъбир карданд, аммо гуфта мешавад як сари ин нах ҳамчунон дар дасти хадамоти махсуси кишварҳои ғарбй аст ва дар мавридҳои зарурй афроди вобаста ба худро вориди амал мекунанд. Аз ин чо ин эҳтимол қувват мегирад, ки ҳалқаи занчири руйдодҳои Тавилдараи Точикистон ва Андичони Узбакистон аз тариқи каналҳои махсусе ба як ё якчанд марказ пайваст мешавад. Дар чунин мавридҳо афроде, ки барои ичрои амалиёт сафарбар мешаванд, аз коргардонҳои аслй ҳеч иттилое надоранд.Пахши баёнияҳо ва пазируфтани масъулияти амалиёт, аз дигар бахшҳои сенарияи мазкур аст,ки то кунун дар нуқоти мухталифи чаҳон иттифоқ афтодааст. Далелҳо баёнгар аз онанд, ки ин сенария маъмулан дар он қисмат аз кишварҳо истифода мешавад, ки фаъолиятҳои исломй бештар густариш ёфтаанд. Аз ин ру яке аз ҳадафи ба саҳна овардани гуруҳҳои ношинохта, эчоди шикоф дар сафҳои исломхоҳон аст. Шиносойии фаъолон ва барномаҳои созмонҳои мазҳабй аз дигар ҳадафи муаррифии гуруҳҳои ношинохта тавассути хадамоти вижаи кишварҳо унвон мешавад.

Ҳамлаи маргталабонаи Андичон оғози кор аст?

Албатта дар ин миён вучуди гуруҳҳои тундрави исломй дар минтақа ва талоши онон дар вокуниш ба таъқибот аз суи давлатҳоро набояд нодида гирифт.Ба вижа он ки акнун афроди ин гуруҳҳо дар Покистон ва кишварҳои арабй омузиш мебианад ва ба истилоҳ мавриди «шустушуи мағзй» қарор мегранд. Сахтгириҳои давлатҳо дар нисбати ҳаракатҳои исломй, озору шиканчаи боздоштшудагони ин гуруҳҳо ва таҳқири онҳо аз тарафи маъмурони интизомй низ ин гуруҳҳоро ночор ба андешидани чораҳои ниҳойи, ки даст ба ҳамлаҳои худкушй задан аз чумлаи онҳост, кардааст. Ба бовари соҳибназарон ҳамлаи маргталабона дар Андичон охирин ҳамлаи матргталабона дар Осиёи Марказй нахоҳад буд.

Бидуни шаку шубҳа аз чунин шароите хадамоти вижаи кишварҳои фурсатталаб ниҳояти истифодаро ба амал хоҳанд овард.

Манбаъҳои энержй – сабаби нооромиҳо дар Осиёи Марказй

Ба назар чунин мерасад, Осиёи Марказй дар оянда низ шоҳиди чунин нооромиҳо хоҳад буд, зеро дар пайи буҳрони энержй миёни Русия ва Аврупо, кишварҳои аврупойи иқдом барои раҳойи аз вобастагии энержй аз Русия кардаанд ва дар роҳи дастёбй ба ин ҳадаф чашми умед ба манбаъҳои энержии ин минтақа духтаанд. Таҳаррукоти тоза барои такмили тарҳи Набукко аз ҳамин зовия қобили арзёбй аст. Акнун кишвархои аврупойи барои қабулондани тарҳҳои худ дар мавриди энержй, талош мекунанд бо истифода аз абзорхои гуногун дар давлатҳои минтаҳа нуфуз кунанд. Ин иқдом кишварҳои минтақаро дар маърази хатарҳои бештаре ки ҳосили ҳамон рақобати қудратҳост, қарор хоҳад дод.

Амният – нуқтаи заъфи ҳокимони Осиёи Марказй

Кишварҳои аврупойи дарк кардаанд, ки сарони Осиёи Марказй аз ноҳияи амният бештар осебпазиранд ва ҳамаи ҳокимони ин минтақа андешаи меросй кардани қудратро дар сар мепарваранд. Аз ин ру бо истифода аз гуруҳҳои ифротии таҳти нуфузи хеш, талош хоҳанд кард набзи таҳаввулоти минтақаро дар ихтиёр дошта бошанд. Тачриба нишон додааст, ки эчоди нооромй осонтарин роҳи дар чархаи сиёсатҳои худ қарор додани ҳокимони худкома мебошад. Ин намунаи дигаре аз рақобати қудратҳо аст, ки ҳамакнун дар Осиёи Марказй вориди марҳалаи чадиде шудааст.

 

 

Чангҳои ояндаи Осиёи Марказй аз водии Фарғона шуруъ мешаванд?

Руйдодҳои ахири Андичон таваччуҳро ба гузориши як сол қабли вазорати хоричаи Амрико бештар намудааст. Ин вазоратхона гузорише дар мавриди вазъи терроризм дар кишварҳои чаҳон мунташир намуд, ки дар он аз чумла бахше ба кишварҳои Осиёи Марказй ихтисос дошт. Албатта ин ки чаро чунин гузорише на тавассути ниҳодҳои марбутаи байналмилалй, балки аз тарафи вазорати хоричаи Иёлоти Муттаҳидаи Амрико мунташир мешавад, чои баҳс дорад ва ин мавзуе аст, ки бояд ба таври чудогона ба он пардохт. Бо ин вучуд, ин кор мухолифони сарсахти худро дорад ва бетафовутии иддаи қобили мулоҳизае аз кишварҳо нисбат ба гузориши вазорати хоричаи Амрико аз ҳамин зовия қобили арзёбй аст.Ба илова, вазорати корҳои хоричаи Чин соли қабл бо интишори гузорише Амрикоро ба поймолкунии ҳуқуқи башар ва демократия муттаҳам карда буд.
Аммо баргардем ба гузориши вазорати хоричаи Амрико. Ин гузориш 7 майи соли 2008 мунташир шуд. Дар мавриди кишварҳои Осиёи Марказй навиштааст:»Чонибдории мустамари кишварҳои Осиёи Марказй аз мубориза алайҳи терроризм, боиси коҳиши иқдомоти террористй гардид. Бо пуштибонии Иёлоти Муттаҳида Амрико кишварҳои Осиёи Марказй тавонистанд нируҳои марзбонии худро тақвият кунанд ва ба манзури хунсо кардани таҳаррукоти гуруҳҳои террористии фароминтақайи ва қочоқчиёни маводи мухаддир, посгоҳҳои нав таъсис диҳанд.»
Дар бахши дигаре аз ин гузориш омадааст:» Тули беш аз ҳади марзҳо ва фасоди молй дар маҳалҳо , ҳамчунон талоши кишварҳои Осиёи Марказиро дар чиҳати ҳифозат аз марзҳо камранг кардааст. Афзоиши норизоятии мардум аз амалкарди сохторҳои давлатй ва рушди кунди иқтисод, шароитро барои ифротгароён ва террористҳо чиҳати дар дом гирифтани афрод дар манотиқе ҳамчун водии Фарғона, фароҳам намудааст.»
Нуктаи қобили таваччуҳ дар ин бахш аз гузориши вазорати хоричаи Амрико, ишора ба водии Фарғона ба унвони маҳалли эҳтимолии нооромоҳои оянда дар Осиёи Марказй мебошад.

Осиёи Марказй ва Осиёи Миёна

Ахиран таваччуҳи кишаврҳои пешрафтаи саноатй ба Осиёи Марказй ба таври бесобиқае афзоиш ёфтааст. Ин амр чанд сабаб дорад, ки аслитарини он вучуди захираҳои фаровони нафту газ дар ин минтақа аст. Омили дигар, зарфият ва имконоти ин минтақаи стротегй аст.Албатта, дар ин миён мавқеияти чуғрофиёиро низ набояд нодида гирифт.
Қобили зикр аст, ки маҳдудаи Осиёи Марказй аз нигоҳи марзбандии чуғрофиёй аз Осиёи Миёна фарқ мекунад, ҳарчанд дар замони Шуравй ин ду истилоҳ ба маънии воҳид корбурд доштанд. Аммо Осиёи Миёна аз баҳри Каспий (дар ғарб) то марзи Чин (дар шарқ) ва аз бахшҳое аз Аралу Иртиш (дар шимол) то марзи Ирону Афғонистон (дар чануб) тул кашидааст.Ин минтақа чумҳуриҳои Туркманистон, Узбакистон,Точикистон,Қирғизистон ва бхши аъзаме аз Қазоқистонро дар бар мегирад.Осиёи Марказй ба иловаи ин Афғонистон,Муғулистон ва манотиқи шимолй шарқии Чинро дар бар мегирад.
Ба дунболи фурупошии Иттиҳоди Шуравй кишварҳои тозаистиқлоли Осиёи Марказй ҳамроҳ бо дастаи васее аз мушкилоти худ дар нақшаи сиёсии чаҳон пайдо шуданд. Буҳрони иқтисодй-ичтимойи ин кишварҳоро дар коми худ фуру бурд.Коҳиши сатҳи зиндагй, густариши фақр ва бекорй ва дигар масъалаҳо аз паёмадҳои аввалияи ин буҳрон буд.Ба тадрич баҳсҳои марзй, наҳваи истифода аз манбаъҳои гидроэнергетикй,содирот ва воридоти сузишворй, ба ин масъалаҳо изофа шуданд.Чумҳуриҳои Осиёи Мраказй маъмулан тавассути ҳокимони худкома ва ба истилоҳ «модомулумр» идора мешаванд, ки ин омили поймолкунии ҳуқуқи башар, риоят нашудани меъёрҳои демократй дар ин кишварҳо таъбир мешавад.Ин ҳама мушкилот даст ба дасти ҳам дода Осиёи Марказиро дар поёни асри 20 ва ибтидои асри 21 ба саҳнаи даргириҳо ва куштору ғорат табдил доданд. Аз чумла:
-соли 1989, дар водии Фарғона (Узбакистон) қатли оми туркҳои месхетй сурат гирифт;
-соли 1989, низоъ бар сари об миёни точикҳо ва қирғизҳо дар ноҳияи Лайлак (Қирғизистон);
-соли 1990, даргириҳо миёни қирғизҳо ва узбакҳо дар вилояти Ош, ки садҳо кушта ва захмй бар чой гузошт;
-солҳои 1992-1997 чанги шаҳрвандй дар Точикистон;
-соли 1998, инфичор дар вилояти Ош, ки омилони он гуруҳҳои тундрави исломй эълом шуданд;
-феврали соли 1999, инфичорҳо дар Тошканд тавассути мухолифони давлати Тошканд;
-тобистони соли 1999, нуфузи афроди Ҳаракати исломии Узабкистон ба манотиқи чануби Қирғизистон, ки ҳадафи худро барчидани режими Каримов эълом карданд.Ин иқдомот дар солҳои 2000 ва 2001 низ такрор шуд;
-ноябри соли 2002, сиуқасди нофарчом ба Сафармурод Ниёзов дар Ишқобод;
-апрели соли 2004, силсила таркишҳо дар Тошканд;
-майи соли 2005,тирборони тазоҳуркунандагон дар Андичон тавассути низомиёни узбак;
-майи соли 2009 нооромихо дар Андичон.
Яке аз манотиқе, ки дар Осиёи Марказй зарфиятҳои бештаре барои вуқуи ихтилофот дорад, водии Фарғона унвон мешавад.

Водии Фарғона

Водии Фарғона минтақаи пайванди се чумҳурии Точикистон,Қирғизистон ва Узбакистон аст, ки иборат аз се вилояти Қирғизистон (Ош, бахшҳое аз Чалолобод ва Боткан), се вилояти Узбакистон ( Фарғона, Андичон ва Намангон) ва як вилояти Точикистон (Суғд) аст.Аҳолии он ҳудуди 12 миллион нафарро ташкил медиҳад. Водии Фарғона аз нигоҳи зиччии аҳолй баъд аз Чин ва Бангладеш дар мақоми саввуми чаҳон қарор дорад, ба гунае, ки дар як километри квадратй (мураббаъ) 360 нафар ба сар мебаранд.Ба ғайр аз сокинони аслй – узбакҳо, точикҳо ва қирғизҳо, дар ин чо 50 ақалияти қавмй зиндагй мекунанд.
Водии Фарғона бо тули 300 километр ва арзи 170 километр, яке аслитарин манотиқи кишоварзй дар Осиёи Марказй ба ҳисоб меравад.Дар асри 18 маркази аслии хонигарии Қуқанд буд, ки беш аз дигар минтақаҳои Осиёи Марказй аҳоли дошт.Дар миёнаҳои асри 19 Русия тасарруфи Осиёи Марказиро маҳз аз ҳамин водй шуруъ намуд.
Водии Фарғона дар ибтидои вуруди истеъморгарони Русияи подшоҳй, ба маркази муқовимат алайҳи тачовузгарони хоричй табдил шуд.Дар соли 1875 дар ин чо шуриши бузурге алайҳи хокимони рус ба вуқуъ пайваст, ки баъдан бераҳмона саркуб шуд ва мучиби барҳамхурдани хонигарии Куқанд гардид.
Дар даврони баъд аз пирузии «инқилоби Октябр»,соли 1917 дар Русия ва густариши он ба мустамликаҳои Русия, низ водии Фарғона саҳнаи зуҳури аввалин гуруҳҳои муқовимат гардид, ба гунае, ки дар соли 1919 дар ин чо 40 дастаи бузурги муборизон фаъолият мекарданд.
Тавре ишора шуд,бар асоси марзбандиҳои замони Шуравй, ки ҳамчунон эътибор дорад, водии Фарғона дар байни се чумҳурии Точикистон, Узбакистон ва Қирғизистон тақсим шудааст. Ин марзбандй, ки бар асоси ба истилоҳ «принсипи ленинии ҳалли масъалаҳои миллй» сурат гирифта буд, ба баовари таҳлилгарон, заминаро барои вуқуи низоъҳои миллй фароҳам кардааст. Вучуди маҳдудаҳои ақалияти узбакҳо дар қаламрави Қирғизистон ва точикҳо дар қаламрави Узбакистон ва Қирғизистон тасдиқе бар ҳамин гуфтаҳост.
Дар соли 1989 дар вопасин солҳои ҳаёти Иттиҳоди Шуравй, вилояти Андичон дар водии Фарғона ба маркази даргириҳои қавмй табдил шуд.Ин руйдод, ки барои Иттиҳоди Шуравй ғайриқобили тасаввур буд, даҳҳо кушта ва захмй бар чой гузошт ва дар пайи он ақалиятҳои туркҳои месхетй тавассути миллигароёни узбак аз хонаву кошонаи худ ронда шуданд. Ин рухдод пешгуиҳо дар мавриди шикананда будани субот дар водии Фарғонаро то ҳадде тасдиқ намуд.
Аз суи дигар , дар баҳори соли 1990 дар вилояти Ош , чумҳурии Қирғизистон созмони ғайрирасмии «Адолат» ва ба дунболи он созмони «Ош аймоғй» таҳаррукоти худро густариш доданд. Ҳадафи аслии ин созмонҳо ҳифз ва густариши забон, фарҳанг ва одобу русуми аҳолии узбакзабони ин вилоят буд.
Ба тадрич раҳбарии «Адолат» ба самти қавмгаройи мутамоил шуд, вале «Ош аймоғй» бекифоятй дар раванди созиш ва гуфтугуро аз худ ба намоиш гузошт.Дар моҳи майи соли 1990 чавонони қирғиз тақозо намуданд,ки заминҳои колхоз ба онон вогузор шавад. Ин дархост тавассути ҳокимони маҳаллй, ки умдатан қирғиз буданд ичро шуд, аммо каме баъд тасмим дар ин маврид беэътибор эълом шуд. Моҳи июн аввалин руёруиҳо миёни узбакҳо ва қирғизҳо дар масъалаи замин ба вуқуъ пайваст.Баъдҳо ин руйдод бо номи «фочеаи Ош» дар таърихи таҳаввулоти Осиёи Марказй сабт шуд.
Водии Фарғона дар соли 1991 шоҳиди ошубҳои Намангон ва дар соли 2005 саҳнаи қатлиоми тазоҳуркунандагон дар Андичон буд. Ва ахиран 25-26 майи соли 2009 нооромиҳо дубора ба суроғи водии Фарғона омаданд ва ин минтақа аз Осиёи Марказй барои аввалин бор ҳамлаи маргталабонаро шоҳид буд.

Мавқеияти водии Фарғона барои чумҳуриҳои Осиёи Марказй

Нигоҳе ба вазъияти кунунии минтақа баёнгар аз он аст, ки ҳамаи вилоятҳои водии Фарғона барои чумҳуриҳои худ аз аҳамияти вижае бархурдоранд ва дар ҳаёти иқтисодй – ичтимойи нақши муҳиме ичро мекунанд. Дар вилоятҳои Намангон,Фарғона ва Андичон 27,2% аҳолии Узбакистон зандагй мекунад, дар вилояти Ош ва бахшҳои дар водии Фарғона будаи вилоятҳои Чалолобод ва Боткан 51 % аҳолии Қирғизистон ва дар вилояти Суғд 17,7 дар сад аз аҳолии Точикистон зиндагй мекунад. Аз суи дигар дар водии Фарғона вазъиаяти чолиби таваччуҳи геополитикй шакл гирифтааст: Узбакистон бахши умдаи заминҳои кишоварзй ва аҳолии ин минтақа, Қирғизистон куҳҳо ва манбаъҳои обй ва Точикистон танҳо роҳи оҳане, ки водии Фарғонаро ба чаҳони хорич пайванд мекунад, дар ихтиёр доранд.
Имруз водии Фарғона дар гири мушкилоти зиёде аст, ки бино ба таъбири коршиносон «заминасози» бесуботиҳои оянда хоҳанд шуд.Чануби Қирғизистон ва вилояти Фарғонаи Узабкистон минтақаҳои фақрнишин дар кишварҳои худ ба ҳисоб мераванд. Ҳарчанд вилояти Суғд (Точикистон) дар замони Шуравй минтақаи саноатй ва пешрафта буд, аммо тайи солҳои истиқлоли Точикистон сатҳи зиндагй дар ин чо ба шиддат пойин омад. Бар асоси омори Бонки чаҳонй дар соли 2003 64 % аҳолии ин вилоят зери хати фақр зиндагй мекарданд ва имруз вазъ тағйири чандоне накардааст. Гузоришҳои ниҳодҳои байналмилалй баёнгар аз ин аст, ки дар минтақаҳои рустойии водии Фарғона қашшоқй ру ба густариш аст ва талошҳои мақомоти маҳаллй барои муқобила бо ин падидаи номатлуб, номуваффақ будааст. Дар канори ин, бекорй ки ҳамасола садҳо чавонро ба доми худ мегирад, ба густариши фақру камбағалй мусоидат кардааст. Дар қисмати точикистонии водии Фарғона 27 % аз афроди аз 18 сола боло бекоранд.Дар бахшҳои узбакистонй ва қирғизистонии водй мизони бекорй каме пойинтар аз ин аст, бекорй махсусан дар миёни занон бедод мекунад. Аз чумла бар асоси оморҳои 1 марти соли 2006 60 % аз бекорони вилояти Суғдро занон ташкил медоданд.
Иқтисоди водии Фарғона бар пояи кишоварзй аст.
Нуктаи чолиби таваччуҳ дар гузоришҳои расонаҳои ғарбй, ишора ба водии Фарғона ба унвони минтақаи нооромиҳои оянда дар Осиёи марказй мебошад. Албатта ин барои аввалин бор нест, ки таваччуҳи Ғарб ба водии Фарғона чалб мешавад. Дар даврони баъд аз фурупошии Иттиҳоди Шуравй борҳо дар гузоришҳо ва санадҳои нашрнамудаи ниҳодҳои ғарбй аз чумла Иёлоти Муттаҳида Амрико аз водии Фарғона ба унвони конун ва маркази низоъҳои оянда дар Осиёи Марказй ёд шудааст.
Ба назар чунин мерасад, ки ишора ба водии Фарғона амре тасодуфй набуда, сиёсати барномарезишудае аст, ки тавассути хадамоти махсуси кишварҳои ғарбй ба саркардагии Амрико дунбол мешавад. Зеро ин води дар се чумҳурии – Узбакистон, Точикистон ва Қирғизистон доман паҳн кардааст ва тасаллут бар он ба маънии дар ихтиёр доштани набзи фаъолиятҳо дар ин се чумҳурй таъбир мешавад.

Эҳтимоли нооромиҳо дар Узбакистон

Аз матолиби нашрияҳои русй дар мавриди напайвастани Узбакистон ба муоҳидаи ташкили неруҳои чамъийи зудамали Паймони амнияти чамъй (ПАЧ) бармеояд, ки ин иқдоми Тошканд нохушнудии Маскавро доман задааст. Дар таҳлилҳои марбут ба ин мавзуъ, аз Узбакистон ба унвони шарики номутмаъин ва фурсатталаб ёд шудааст.
Рузи 14 июн дар нишасти сарони кишварҳои узви ПАЧ ҳузур наёфтани Александр Лукашенко, раиси чумҳури Белорус ва худдории Ислом Каримов аз имзои қарордоди ташкили неруҳои чамъийи вокуниши сареъ, Дмитрий Медведев, раиси чумҳури Русияро ба таври ғайримунтазира ноумед кард.Маскав бори дигар дар иқдом барои таҳкими нуфуз дар қаламрави Шуравии собиқ, ноком воқеъ шуд.
Идеяи ташкили неруҳои зудамал аз муддатҳо қабл дар зеҳни мақомоти Кремл мечархид ва онро бори аввал Николай Бордюжа, дабири кулли ПАЧ дар як нишасти хабарй, моҳи феврали соли чорй дар Маскав баён намуд.

Эҳёи Шартномаи Варшава ва ҳифзи бозори силоҳ

Ба назар чунин мерасад, ки Русия бо густариши ҳамкориҳои низомй бо кишварҳои узви Иттиҳоди давлатҳои мустақил (ИДМ) дар пайи он аст, ки ниҳоде шабеҳи Шартномаи Варшава эчод кунад ва аз ин тариқ тамоми фаъолиятҳои низомй ва амниятии кишварҳои қаламрави Шуравии собиқро тақти назар қарор диҳад. Албатта мақомоти баландпояи Кремл ҳамеша чунин иддаоҳоеро рад кардаанд, аммо бо таваччуҳ ба авзои минтақа ва чаҳон воқеият ин аст, ки бидуни чунин ҳамкорй Русия дар ичрои ҳадафҳои хеш дар он чи ки «минтақаҳои суннатии нуфузи худ» меномад, муваффақ нахоҳад буд. Аз суи дигар, Русия қасд дорад, бо тақвияти ҳамкориҳои низомй, зимни дар даст нигоҳ доштани бозори таслиҳот дар Осиёи Марказй ва Қафқоз, артиши ин кишварҳоро дар чорчуби сохтории артиши худ нигоҳ дорад. Албатта, ҳамкориҳои низомии кишварҳои Осиёи Марказй ва Кафқоз фақат бо Русия маҳдуд намешавад ва ин кишварҳо бар хилофи иродаи Маскав дар бахшҳои низомй бо Амрико, кишварҳои аврупойи, Ҳиндустон, Чин, Покистон ва дигар кишварҳо ҳамкориҳо доранд.

Узбакистон шарики бе эътимод

Аксари соҳибназарони рус, ҳамчунин теъдоди қобили мулоҳизае аз сиёсиюни ин кишвар бар ин боваранд, ки Тошканд ҳеч вақт шарики вафодори Маскав набудааст ва низ нахоҳад шуд. Бино бар ин дидгоҳ, Ислом Каримов ҳамеша бо истифода аз фурсат робитаҳои худро бо Маскав тарроҳй кардааст ва дар даврони пасошуравй беш аз ҳар кишвари дигаре ангезаҳои Маскавситезй доштааст. Табдили хати кириллй ба лотин, маҳдуд кардани истифода аз забони русй, чойгузин кардани мутахассисони рус бо кадрҳои бумй (умдатан узбак) аз чумлаи ин ангезаҳо таъбир мешаванд. Тайи 18 соли истиқлолияти хеш, давлати Тошканд ҳамвора талош кардааст аз нақши Русия ба унвони «бародари бузург» бикоҳад ва бо наздик шудан ба кишварҳои Шарқу Ғарб, доираи фаъолиятҳои Русияро маҳдуд намояд.
Тошканд бори охир дар соли 2005, дар пайи ҳодисаҳои моҳи майи Андичон барои муддате зери чатри амниятии Русия паноҳ бурд. Аммо ба маҳзе, ки бо Иттиҳодияи Аврупо канор омад, аз нав дар пайи афзудани фосила бо Маскав баромад.

Сабабҳои напайвастани Узбакистон ба қарордод

Ислом Каримов, раиси чумҳури Узбакистон дар китоби худ «Узбакистон дар остонаи қарни 21″ Узбакистонро чузъи кишварҳои ғайри мутааҳид, кишварҳое, ки ба ҳуч паймони низомй ҳамроҳ нестанд, унвон ва таъкид кардааст, ки кишвараш ба ҳеч як аз паймонҳои низомй вормд намешавад ва муқобили таъсиси ҳар гуна ниҳоди низомй-сиёсй дар минтақа хоҳад буд. Дар қонуни асосии Узбакистон низ ишораҳое ба ин мавзуъ шудааст. Бо таваччуҳ ба ин, напайвастани Тошканд ба қарордоди ташкили неруҳои зудамали ПАЧ мантиқй ба назар мерасад. Аммо далелҳои дигаре низ чой доранд, ки Тошкандро водор ба чунин коре намудаанд. Аввал ин ки Тошканд аз он бим дорад, ки дар ин ниҳоди чадид, ки тасмимгириҳо бар асоси раъйи аксарият анчом хоҳанд шуд, бо пешниҳоди Қирғизистон ва Точикистон асноде хилофи манофеи Тошканд ба тасвиб бирасанд. Дуввум, кишварҳои узв уҳдадор ба ичрои масъулиятҳое хоҳанд буд ва Тошканд ҳозир нест дар нисбати Қирғизистон ва Точикистон, ки равобити начандон матлубе дорад, тааҳудеро бипазирад. Саввум, Узбакистон намехоҳад дар ҳар гуна нооромиҳои эҳтимолй низомиёни кишвари дигаре вориди қаламраваш шаванд, зеро ба эътиқоди Тошканд саркуби ҳар гуна эътироз ва нооромиҳо дар ҳар манотиқе аз Узбакистон тавассути неруҳои худй бештар ба нафъи кор хоҳад буд.
Дар мачмуъ, чунин бармеояд, ки дар марҳалаи кунунй Узбакистон ҳозир нест низомиёнаш дар манотиқи «доғ» ҳузур пайдо кунанд ва низомиёни кишварҳои Шуравии собиқ вориди қаламрави ин кишвар шаванд.

Нооромиҳо аҳраме барои Русия?

Баррасии тҳаввулоти чанд соли ахири Узбакистон нишон медиҳад, ки ин кишвар фақат дар ҳоле ба Маскав ру овардааст, ки аз нигоҳи амниятй дучори мушкил шудааст. Ба иборати дигар, сарфи назар аз тамоилоти маскавситезй, давлатмардони Тошканд ҳар аз гоҳе чиҳати таъмини амнияти хеш руи ниёз ба Маскав овардаанд. Аз чумла, инфичорҳои феврали соли 1999, нуфузи афроди ҳаракати исиломии Узбакистон ба Қирғизистон дар тобистони соли 1999 ва солҳои 2000 ва 2001, силсилаи таркишҳои моҳи апрел дар Тошканд, ҳодисаҳои моҳи майи Андичон боис шудаанд, ки Тошканд дар зери чатри амниятии Русия паноҳ бибарад. Охирин аз ин маврид ҳодисаҳои майи 2005 дар Андичон аст, ки Узбакистонро таҳти шадидтарин ҳамалоти дипломатии Ғарб қарор дод ва Русия бо истифода аз фурсат Тошкандро ба оғуши Маскав бозгардонд. Дар идомаи ҳамин раванд Владимир Путин, раиси чумҳури вақти Русия тавонист Ислом Каримовро мутақоид ба ихрочи низомиёни амрикойи аз кишвараш кунанд. Дар чавоби ин, Русия низ аз мавзеъҳои Узбакистон дар ниҳодҳои байналмилалй ҳимоят кард ва муҳимтар аз ҳама Тошкандро итминон дод, ки дар масоили гидроэнергетикии Осиёи Марказй аз манофеи Узбакистон ҳимоят хоҳад кард. Бо вучуди чунин муомилоте, ба назар намерасад, ки дустии Маскав – Тошканд бодавом бошад ва инро дар Кремл ба хубй дарк кардаанд.

Ҳифзи қудрат – ҳадафи аслии ҳокимони Осиёи Марказй

Руйкарди Ғарб ва ҳамчунин дигар қудратҳо бо кишварҳои пасошуравй дар Қафқоз ва Осиёи Марказй баёнгар аз он аст, ки ташвишҳои амниятй созгортарин роҳи нуфуз бар ин давлатҳо будааст. Талоши густариши ҳамкориҳои амниятй ва низомй бо ин кишварҳо ба унвони муассиртарин роҳкор дар чиҳати боз кардани чои по ва тавсаъаи ҳузур, ҳамеша дар авлавияти сиёсатҳои қудратҳои дахлдор дар ин манотиқ қарор доштааст. Аз ин чост, ки қудратҳои мазкур бо бузургчилванамойии таҳдидҳои терористй ва ифротгаройи, ҳамчунин истифодаҳои абзорй аз мухолифини ин давлатҳо, пайваста саъйи кардаанд ҳукуматҳои Қафқоз ва Осиёи Марказиро дар мадори сиёсатҳои хеш нигоҳ доранд. Талоши ҳокимони Қафқоз ва ба вижа Осиёи Марказй барои меросй кардани қудрат, бар шанси ин қудратхо дар ин замина афзудааст.Ҳамин мавзуъ боис шудааст, ки хокимони ин манотиқ дар ҳолатҳое манофеи миллии худро қурбони чоҳталабиашон намоянд.
Бар асоси бархе баррасиҳо ва таҳлилҳо нооромиҳое, ки ҳар аз гоҳе дар Узбакистон ба вуқуъ пайвастаанд, аз тарафи мучриёни пасипардагй ва бо ҳадафи таъйини хати сиёсй барои давлати Тошканд будаанд. Воқеият он аст, ки баъд аз ҳар нооромй тамойили Узбакистон ба самти Русия бештар шудааст.

Эҳтимоли нооромиҳо дар Узбакистон

Қарори маълум напайвастани Узбакистон ба қарордоди ташкили неруҳои зудамал, Русияро дар чиҳати дастёбй ба аҳдофи стротегии худ ба мизони зиёде ноком мондааст ва Маскав наметавонад чунин вазъро ба муддати тулонй таҳаммул кунад. Зеро густариши нуфузи Ғарб, ба вижа НАТО дар қаламрави Шуравии собиқ манфиатҳои Маскавро ба таври чиддй таҳти таҳдид қарор хоҳад дод. Аз суи дигар Русия, ки қасди назорати комил бар бозори энержии Осиёи Марказиро дорад, бо фосила гирифтани Узбакистон, ҳамчунин Туркманистон, дар ин бахш аз аҳдофи худ низ номуваффақ хоҳад монд. Аз ин ру ин эҳтимол чой дорад, ки мухолифони давлатҳои Осиёи Марказй, ба вижа мухолифони Ислом Каримов вориди амал шаванд. Ба иборати дигар, бозй бо қудратҳои Ғарбу Шарқ ва такя кардани ба пуштибонии ин қудратҳо Осиёи Марказиро дар остонаи нооромиҳои тоза қарор хоҳад дод. Эҳтимолан дар ояндае на чандон дур ин нооромиҳо аз Узбакистон оғоз хоҳанд шуд.

Террористон ба Осиёи Марказй меоянд ё ононро меоранд?

Вактхои охир расонахои минтакайи ва фаромитакайи дар бораи хамлаи толибон ба Осиёи Марказй матолиби мухталифе ба табъ расондаанд. Аз ин навиштахо чунин бармеояд, ки дар ояндае на чандон дур маркази нооромихо ба ин минтакаи стротегй мунтакил хохад шуд.
Расонаҳои ғарбй бо истифода аз ҳар фурсати пеш омада, талош мекунанд ин гуна илқо кунанд, ки ин минтақа ҳадафи баъдии терористони байналмилалй хоҳад буд. Чунин иддаоҳо ба вижа баъд аз ташдиди амалиёти неруҳои Покистон алайҳи толибон ва оғози амалиёти муштараки неруҳои амрикойи ва инглисй алайҳи шуришиён дар Афғонистон, доманаи бештаре касб кардаанд. Дабири кулли НАТО бо тасдиқи эҳтимоли убури нируҳои толибон аз Афғонистон ба кишварҳои Осиёи Марказй, ҳушдор дод, ки НАТО нахоҳад тавонист аз чунин иқдоме пешгирй кунад. Бо ин ҳол овозаҳо дар бораи ҳамлаи гуруҳҳои ифротй ба Осиёи Марказй аз чанд зовия қобили арзёбй аст. Аввал ин ки ташдиди ҳамалоти неруҳои покистонй ва амрикойи ба гуруҳҳои тундрав дар қаламрави Покистон ва бархе манотиқи Афғонистон, ҳамчунин даргириҳои ахир дар Точикистон, Қирғизистон ва Узбакистон то ҳадде дурустии чунин иддаоро тасдиқ кардааст. Дуввум, ба назар чунин мерасад, ки бархе аз сарон ва масъулони Осиёи Марказй бо истифода аз шароити ҳоким дар минтақа, бо бузургнамойии таҳдиди ифротиён ба суботу амнияти Осиёи Марказй, дар пайи касби имтиёзҳои бештар аз кишварҳои хоричй ва ниҳодҳои байналмилалй ҳастанд. Саввум, хадамоти вижаи қудратҳои ғарбй, ки нуфузи қобили мулоҳизае дар доираҳои ба истилоҳ чиҳодй доранд, бо вориди амал намудани омилони худ дар минтақа, дар пайи онанд, ки ҳокимони худкомаи Осиёи Марказиро аз хатари вуқуи даргириҳо тарсонанд ва онҳоро водор ба ичрои хостаҳои худ (истиқрори неруҳои низомй, ташкили пойгоҳҳо, истифодаи тронзитй аз қаламравашон …) намоянд. Чаҳорум, ҳеч чои шаку шубҳа нест, ки ин ҳама овозапароканй бахше аз рақобати қудратҳо барои тавсаъа ва таҳкими нуфуз дар Осиёи Марказй мебошад. Панчум, дар ин миён таъкид ва ишораҳои рай дар пай ба ноамншавии дарраи Фарғона, идомаи ҳамон сиёсати «тафриқа афкану ҳукумат кун» аст. Ҳар гуна даргирй дар Фарғона, ки дар миёни се чумҳурии Точикистон, Кирғизистон ва Узбакистон тақсим шудааст, ба маънии ноором шудани ин се чумҳурй ва дар кул Осиёи Марказй хоҳад буд. Аз ин ру барномаҳое руйи даст гирифта шудаанд, ки мучриёни фароминтақайии он, талош доранд аз ин тариқ барои худ чойи пои бештаре пайдо кунанд.
Аммо дар ин миён як нуктаи дигар чалби таваччух мекунад ва он ин ки бо ин хама тачхизот ва техникае, ки нерухои эътилофи зиддитерор дар ихтиёр доранд, оё имкони гузаштан аз марзхо барои толибон ва дигар гуруххои ифротй вучуд дорад? Дар посух ба ин пурсиш ин акида таквият мешавад, ки бе мусоидати хадамоти махсуси хамин кишвархои ба истилох «мубориз алайхи тероризм» хеч толибе наметавонад аз марзхои Осиёи Марказй гузар кунад. Ба иборати дигар толибонро ба ин минтака меоранд, то аз онхо дар ростои хадафхои худ кор гиранд.
Бо чунин руйкарде, интизор меравад сарфи назар аз иродаи мардуми минтақа, Осиёи Марказй дар солҳои оянда дастхуши таҳаввулоте ғайриқобили пешбинй хоҳад шуд.Тарзи бархурд бо авзои хосил аз ракобати кудратхо ва буҳрони молй тавассути ҳокимони минтақа метавонад бар паёмадҳои ин таҳаввулот таъсири чиддй бигзорад

Даргириҳо дар қалби Узбакистон

Чумҳурии Узбакистон дар ҳоле 18-умин солгарди истиқлоли худро тачлил кард, ки пойтахти ин кишвар таҳти тадбирҳои шадиди амниятй қарор дошт.Дар остонаи ин чашни миллии Узбакистон шаҳри Тошканд бори дигар саҳнаи даргириҳои мусаллаҳона буд. Дар ин бора расонаҳои мухталиф хабарҳои зидду нақизе мунташир намуданд, ки тибқи маъмул сукути мақомоти расмиро ба ҳамроҳ дошт. Бо ин ҳол, иттилои мавриди эътимоди бештар он буд, ки рузи 29 август дар минтақаи «шаҳри куҳна»-и пойтахти Узбакистон, дар наздикии масчиди «Кукча» байни чанд фарди мусаллаҳ ва нируҳои пулис даргирии мусаллаҳона ба вуқуъ пайваст. Хабарҳои тасдиқнашуда аз кушта шудани 3 то 6 нафар ҳикоят доранд.
Ҳамчунин гуфта шуд, ки ҳамзамон бо ин дар чанд минтақаи шаҳри Тошканд даргирии афроди мусаллаҳ бо неруҳои интизомй руй дод. Дар пайи ин ҳодиса неруҳои амниятй ва интизомии узбак вориди амал шуданд ва минтақаҳои «ноором»ро ба муҳосираи шадид дароварданд. Аз чумлаи арзёбиҳо аз ҳодасаҳои Тошканд он аст,ки кормандони милисаи узбак барои тафтиши ду фарди шубҳанок вириди як бинои истиқоматй мешаванд, аммо ин афрод дарро боз намекунанд ва ҳамин тавр тирпарронй байни ду тараф оғоз мешавад. Дар ин арзёбй ин ҳодиса «амалиёти махсус» унвон шуд.
Бо таваччуҳ ба ин ки даргириҳои Тошканд дар остонаи рузи истиқлоли Узбакистон иттифоқ афтод, бозтоби густурдае дар расонаҳои минтақайи ва фароминтақайи дошт. Зеро сиёсати хафақон, ки давлатмардони узбак пеш гирифтаанд, ин интизорро тақвият кардааст, ки ин кишвар дар ниҳоят аз дохил мунфачир хоҳад шуд. Ба иборати дигар,пешгуиҳо дар мавриди ин ки Узбакистон дар ояндае на чандон дур дастхуши нооромиҳо хоҳад шуд, даргириҳои Тошкандро ба як паёмаде ғайриқобили инкор табдил кардаанд. Бо ин ҳол руйдодҳои Тошканд аз чанд зовия қобили арзёбй ва баррасианд.Аввал ин ки вуқуи чунин ҳодисае дар остонаи чашни миллии Узбакистон ба он ишора дорад, ки неруҳои мухолифи давлати Узбакистон ба ин восита аз худ дарак доданд ва талош карданд таваччуҳи чомаеи чаҳониро ба сиёсати худкомаи давлатмардони узбак чалб кунанд, то шояд ниҳодҳои байналмилалй дар ростои риояти ҳуқуқи башар Тошкандро таҳти фишорҳои бештаре қарор диҳанд.Дуввум, ин эҳтимол чой дорад, ки бастагони афроди таҳти боздошт ва шиканча дар зиндонҳои Узбакистон талош доранд бо ноором кардани кишвар ва таҳрики эҳсости мардум таваччуҳро ба поймолшавии ҳуқуқи инсон дар боздоштгоҳ ва зиндонҳои Узбакистон чалб кунанд ва нишон диҳанд, ки мухолифат дар ин кишвар ҳамчунон идома дорад. Саввум, нируҳои мухолифи Ислом Каримов, ки гуфта мешавад ахиран аз беморй ранч мебарад, ин барномаро тарроҳй караданд, то беҳосилии сиёсатҳои саркуби раиси чумҳури Узбакистонро ба намоиш гузоранд. Цахорум,тибқи риволи роич дар хадамоти амниятии бисёре аз кишварҳо, ин ходиса саҳнасозии мақомоти амниятии узбак буд, то бо ин баҳона битавонанд, мухолифони худро бештар саркуб кунанд ва фурсати тозае барои қудратнамойи дошта бошанд.(Харчанд ин бор дар ибтидои ҳодиса муҳри иттиҳом ба неруҳои исломй зада нашуд, аммо милисаи узбак бо таҳти контроли шадид гирифтани минтақаи ҳодиса ва тамоми маркази вилоят ва ноҳияҳо, қабл аз ҳама афроди ришдорро мавриди боздошт ва бозчуйи қарор додааст).Панчум, ин ҳодиса қудратнамойии доираҳое буд, ки мехоҳанд дар Узбакистон нуфуз дошта бошанд:қарори маълум давлати Тошканд бо пеш гирифтани сиёсати бозй бо қудратҳо, гоҳ ба тарафи Русия рафтааст ва гоҳе ба суи Гарб ба саркардагии Амрико. Чунин сиёсате табъи дили ҳеч як аз тарафҳои рақиб намебошад, аз ин ру ин қудратҳо бо вориди амал намудани афроди вобаста ба хеш ин паёмро доданд, ки метавонанд ҳатто дар қалби ин кишвар барномаҳои худро ба ичро гузоранд.Шашум ва …
Ёдовар мешавем, ки дар соли 2009 барои саввумин бор аст, ки Узбакистон дастхуши нооромиҳо мешавад. Нахуст, шаби 26 май афроди ношинос посгоҳи милисаи Хонобод дар вилояти Андичонро мавриди ҳамла қарор доданд ва рузона чанд таркиш дар шаҳри Андичон ба вуқуъ пайваст.Дар ин таърих нахустин ҳамлаи маргталабона дар Осиёи Марказй иттифоқ афтод.Дуввум, мохи август дар ноҳияи Бахмал, вилояти Чиззах даргирии мусаллаҳона миёни афроди ношинос ва марзбонони узбак руй дод.Саввум,руйдодҳои ахири Тошканд.
Ба назар чунин мерасад, ки сиёсатҳои пешгирифтаи давлати Тошканд ба бор нишастаанд ва ин кишвар дар раванди ташаннучи авзоъ қарор гирифтааст. Сарфи назар аз шарҳу тафсири сарони Узбакистон, ки ин бор низ шоҳиди он хоҳем буд,сиёсати диктотурй дар ҳеч шакле умри абад нахоҳад дошт, ҳамон гуна, ки таьрих шикаст ва фурупошии бисёр режимҳои диктотуриро дар ҳофиза дорад.Аммо дар марҳалаи кунунй зоҳиран давлати Тошканд тавонистааст дар доираҳои мухолифи хеш нуфуз кунад ва фаъолиятҳои ононро тибқи майлу иродаи хеш пеш бибарад.Бо ин вучуд чунин сиёсате дар дарозмуддат корсоз нахоҳад буд. Дар ин миён набояд нодида гирифт, ки хадамоти махсуси кишварҳои ғарбй ва Русия низ дар созмону ниҳодҳои мухолифи давлати Тошканд то ҳадди қобили мулоҳизае нуфуз доранд ва қодиранд дар мавридҳои зарурй аз омилони хеш дар ин созмонҳо барои пешбурди ҳадафҳояшон дар Узбакистон истифода кунанд. Аз суи дигар, гуфта мешавад, ки фаъолияти бо ном афроди Ҳаракати исломии Узбакистон дар Точикистон ва дигар кишварҳои ҳамсоя чизе чуз пешбурди барномаҳои хадамоти вижаи давлати Тошканд дар ростои барномаҳои стротегиаш дар минтақа нест. Чудо аз ин ҳама руйкрдҳои шеваи кунунии мақомоти узбак дар бархурд бо мухолифони хеш ва умуман дигарандешон, чизе чуз бозй бо оташ таъбир намешавад.

Қирғизистон:исломшиносй ё исломситезй?

Давлати Кирғизистон тасмим гирифтааст аз соли таҳсилии 2010-2011 дар мактабҳои таълимоти ҳамагонии ин кишвар омузиши улуми диниро ба роҳ монад. Дар ин робита Ожонсии давлатии умури дин қонунеро таҳия намудааст, ки интизор меравад ба зудй ба баррасии порлумон пешниҳод хоҳад шуд. Ин барнома пешбинй мекунад, дар мактабҳо аз соли панчуми таҳсил ба донишомузон таълимоти динй ё диншиносй тадрис хоҳад шуд ва дарсҳо тавассути муаллимони дунявй, на ба истилоҳ муллоҳо, омузонида хоҳанд шуд. Хадаф аз чорй кардани омузиши дин дар мактабҳо ошно кардани донишомузон ба таълимоти динҳои мухталиф ва ба онон омузондани фаркият миёни масехият ва ислом, масеҳият ва буддойи … ва амсоли ин унвон шудааст.
Бояд гуфт, ки Киргизистон аз чумлаи кишварҳоест дар Осиёи Марказй, ки дар солҳои баъд аз касби истиқлол аз густариши тундгаройии исломй ранч мебарад. Ин мавзуъ ба гунае густариш ёфта, ки борҳо амнияту суботи Киргизистонро ҳадаф қарор дода ва бо таваччуҳ ба мавқияти чугрофиёйи қаламрави ин кишвар чандин бор майдони таҳаррукоти гуруҳҳои ифротй гардидааст. Аз суи дигар,масъулони қиргиз яке аз далелҳои ру овардани мардум, ба вижа чавонон ба фирқаву равияҳои мухталифи мазҳабй ва гароиши мусалмонон ба дину мазҳабҳои дигарро дар поён будани сатҳи динии чомеа медонанд.Аз ин ру дар сададанд, то бо омузиши таърихи динҳои мухталиф ва ошно кардани чавонон ба таълимоти динҳои бузурги олам, аз нигарониҳои худ дар ин замина бикоҳанд.
Воқеияти дигари чомеаи Киргизистон ин аст, ки дар шароити афзоиши тамоилоти мазҳабии мардум ва ба далели набудани таълимгоҳҳои исломй, афрод ва ниҳодҳои мухталифе вориди амал шудаанд ва бо чалби мардум ба маҳфил ва дарсҳо, исломро бар тибқи майлу иродаи хеш таълим медиҳанд.(Дар ин миён фаъолияти дигар фирқа ва равияҳои гайриисломиро низ набояд нодида гирифт).Бар асоси оморҳои расмй, дар айни ҳол дар Киргизистон 45 мадрасаи динй, 8 донишкадаи исломй ва як донишгоҳи исломй фаъолият мекунанд.Хамзамон бо ин дар ин кишвар 15 мадраса ва мактаби динй ба таври гайриқонунй фаъолият мекунанд ва ҳар кадом барномаҳои таълимии худро доранд.Ба иловаи ин ҳама, дар назди масчидҳо низ дарсҳои қуръонй амал мекунанд, ки гуфта мешавад хоҳишмандони зиёде доранд.
Дар шароите, ки густариши ангезаҳо ва тамоилоти динталабии мардум чомеаҳои пасошуравиро фаро гирифтааст ва неруҳои исломй ба унвони аслитарин рақиби давлатҳои худкома дар Осиёи Марказй дар ҳоли шаклгирй ва тақвияти сохтории худ ҳастанд, иқдоми давлатмардони Бишкек талоше дар чиҳати таҳти назорат даровардани ин раванд таъбир мешавад. Аз суи дигар масъулони қиргиз бар он шудаанд, ки бо тасвиби қонуни чадид фаъолиятҳои динии мардумро таҳти контрол гирифта, исломро ба гунае, ки худ мехоҳанд, ба мардум муаррифй кунанд. Чунин руйкард дар нисбати эътиқодҳои мазҳабии мардум ҳосиле чуз печида шудани мавзуъ надоштааст ва намунаи онро метавон дар Узбакистон мушоҳида кард. Аз ин ру иқдоми чадиди давлати Бишкек дар чиҳати ба истилоҳ танзими омузишҳои динй, чунончй ба самти тобеи сиёсатҳои давлат намудани боварҳои динии мардум ва пешгирй аз фаъолиятҳои озодонаи динии мардум пеш равад, сиёсате аз ҳоло шикаст хурда хоҳад буд.
Бо ин ҳол, омузиши дин дар мактабҳо иқдомест, ки ниёз ва зарурати чомеаи мусалмони қиргиз онро шакл додааст.

Фар – ҳанги ришва дар Точикистон

Точикистон – сарзамине, ки чун чон дусташ дорам, дубора маро дар огуш гирифтааст.Ачаб гуворою лаззатбахш аст ин огуш, хоса замоне, ки ин огушро пазмон мешавй!
Аммо…
Чанд рузе корафтода будам дар идороти кисмати шимоли Точикистони махбуб, дар шахри Хучанд. Чихо дидам?! Кош намедидам! «Идорашинхо», онхое, ки худро «хидматгузори халк» меноманд ва аз хисоби андозҳои хамин мардум маош мегиранд, хамчун зулук (ман ибораи дигаре пайдо накардам) хуни ин мардумро мемаканд.Ба идораи андоз, нотариус, шиноснома… сар задам.Коғазҳои маро аз дастам мегирифтанд ва дар холе, ки хеч «нагрузкаи корй» надоштанд, «ако баъди се-чор руз хабар гиред» мегуфтанд.Баъд медидам, он корафтодагон, яъне муштариёне, ки хамрох бо номаашон «чойпулй» медоданд, корашон фавран ичро мешуд.Яъне ришва медоданд ва кори худро рох меандохтанд.Яъне ман хам бояд ришва дихам!
Корафтодае, ки пуле барои додан надошт, вакти худро сарфи рафту омад аз идора ба идора мекард ва соатхо, хатто рузҳо пушти дари идорахо мунтазир мемонд.
Касе аз ин «навхочагони навкиса», ки бо василае курсии мансаб зери думғозаашон карор гирифтааст, намеандешид, ки ин корафтодаи бечора шабхои берушнойи ва дастурхоне холй аз ғизои гарм дорад. Касе аз ин мансабдораконро ба хотир намеомад, ки хамин корафтодаи бечора, як шаби бебарк ва сардеро паси сар кардааст ва аз нохия ба шахр омадааст, то кореро сару сомон бахшад.На! Ин харфхо ба гуши ин мансабдоракон рох пайдо намекунанд.
Шумо савол медихед, ки чаро бе факту ракам менависам. Охир он кадр ин факту ракамхо зиёданд, ки … Аз суи дигар, тавре маълум мешавад, он чй ман мегуям сухани наве нест, хама, хатто масъулон инро ба хубй медонанд.
Ба дустам, рузноманигори варзида ва шоири боистеъдод – Чура Юсуфй дарди дил кардам.Дар посух оҳи талхе кашид.Оре, тавре ки мегуянд «об аз сар лой аст».Аммо ин савол зехнамро машгул медорад, ки: «Бо ин хол мо ба кучо меравем?» Рохе печида, нохамвор, бе уфуқе рушан, чизи дигаре ман намебинам.
Аз Душанбе бо рохи заминй ба Хучанд меомадем.Ба иловаи постгоххои давлатии бозрасй, дар бисёре аз минтакахои ин рох милисахо истода, аз ронандагон «чойпулй» мегирифтанд.Ба ронанда гуфтам охир ин ду милиса гайриконунй ин чо истодаанд, чаро ба онхо пул додй? Гуфт: Эй ака, ту соле як бор аз ин рах мегузарй, ман зиндагиамро аз хамин хисоб мечархонам, агар пул надихам ё конунигарй кунам, дафъаи дигар бахонае меёбанду азобам медиханд. Ду сомонй садакаи сар!
Шояд ҳақ бо ин ронанда бошад, аммо касе аз масъулон боре хам аз ин милисахое, ки канори рох ғайриконунй меистанд, (махсусан аз Шахристон то Истаравшан ва баромадгоҳҳои Истаравшан шуморашон зиёд аст!!!), бозрасй накардааст.
Ба назари ман чунин намуд, ки дар Точикистони азиз ришва додан ва ришва гирифтан дар холи табдил шудан ба як фарҳанг аст. Чй фарҳанге?! Фарре дар он намебинам ба чуз «ҳанг».
Хонандаи азиз, мо бо ин вазъ ба кучо хоҳем рафт?

Нигоҳе ба сафари раиси чумҳури Ҳиндустон ба Точикистон

Раиси чумҳури Ҳиндустон баъд аз дидор ва гуфтугу бо мақомоти Русия ба Точикистон омад ва дар дидор бо раиси чумҳур, нахуствазир ва раиси мачлиси намояндагони ин кишавр масъалаҳои марбут ба робитаҳои дучонибаро мавриди баҳсу баррасй қарор дод. Ҳарчанд дар ин сафар Пратибҳа Патилро ҳайате аз мақомоти сиёсй, иқтисодй ва тичории ҳинд ҳамроҳй мекарданд, аммо дар поёни дидору гуфтугоҳои мақомоти точик ва ҳинд ҳеч санади расмие миёни тарафҳо ба имзо нарасид. Бо ин ҳол боздиди раиси чумҳурии Ҳиндустон аз Точикистон аз аҳамияти вижае барои ҳарду кишвар бархурдор аст.
Қарори маълум Ҳиндустон қудрати дар ҳоли зуҳур таъбир мешавад ва нуфуз дар кишвархои минтақа аз барномаҳои роҳбурдии давлатмардони ин кишвар маҳсуб мешавад.
Мавзуи музокирот миёни хонуми Пратибҳа Патил бо Димитрий Медведев ва Эмомалй Раҳмон раисони чумҳури Русия ва Точикистон баёнгар аз ин воқеият аст, ки Деҳлии нав бар он шудааст, то ҳамкориҳои низомиро дар садри равобити худ бо ин ду кишвари Шуравии собиқ қарор диҳад. Ҳарчанд Кремл бар ин бовар аст, ки равобити Русия ва Ҳиндустон бештар ба ҳамкориҳои тичорй устувор аст ва ду тараф бояд дар чиҳати густариши ин ҳамкориҳо бештар кушо бошанд, аммо Деҳлии нав бар ин умед аст, ки бахшҳое назири энержй, фазонавардй, энержии атомй, фаннй ва низомй низ чузъи авлавиятҳо дар барномаи ҳамкориҳо бошанд.Ин мавзуъ дар нисбати ҳамкориҳо бо Точикистон низ матраҳ аст ва бозсозии фурудгоҳи Айни (дар 20 км. чануби Душанбе), ҳамчунин омузиши кодрҳои неруҳои мусаллаҳи Точикистон дар омузишгоҳҳои Ҳиндустон дар ҳамин росто сурат гирифтаанд.Қобили зикр аст, ки бозсозии фурудгоҳи низомии Айни, аввалин иқдоми Ҳиндустон дар сохти пойгоҳи низомй дар хорич аз каламрави ин кишвар буд.Бо ин ҳол тамоили Деҳлии нав ба тавсаъаи ҳамкориҳои низомй дар шароите боло гирифтааст, ки ин мавзуъ барои Душанбе ва Маскав чойгоҳи мутафовите дорад. Бидуни шак Маскав дар канори ҳамкориҳои иқтисодй, аз густариши ҳамкориҳои низомй бо Ҳиндустон низ суди фаровоне хоҳад бурд.Зеро Ҳиндустон дар гузашта муттаҳиди Иттиҳоди Шуравй буд ва ҳудуди 60% ниёзҳояш ба аслиҳа ва тачҳизоти низомиро аз тариқи воридот аз Иттиҳоди Шуравй бароварда мекард. Ҳарчанд имруз бозори аслиҳа ва тачҳизоти низомии Ҳиндустон аз инҳисори Русия то ҳадде хорич ва Амрико ва Исроил дар ин бозор фаъол шудаанд, аммо Маскав ҳамчунон аз муомилоти низомй бо Деҳлии нав даромадҳои зиёде касб мекунад.Аз суи дигар дар шароити кунунии минтақа ва чаҳон чалби эътимоди давлате чун Ҳиндустон барои Русия аз аҳамияти волои стротегй бархурдор хоҳад буд.
Аммо мавзуи ҳамкориҳои низомии Точикистон ва Ҳиндустон аз чанбаҳои дигаре бархурдор аст ва Точикистон ин ҳамкориҳоро дар ростои тақвияти зербиноҳои иқтисодй ва низомии худ анчом медиҳад.Ба иборати дигар Точикистон ба ин умед аст, ки бо густариши равобити ҳамачониба бо Ҳиндустон битавонад сармояҳои бештареро аз ин кишвар барои тарҳҳои муҳими хеш чалб кунад. Ин амр, яъне чалби сармояи ҳинд ба иқтисоди Точикистон то имруз камрангтар аз он аст, ки тасаввур мешавад.Мубодилоти тичорй миёни ду кишвар тайи ҳафт моҳи гузаштаи соли чорй фақат 25 млн. доллар будааст. Агар аз як тараф набуди роҳҳои мустақим миёни ду кишвар сабаби дар сатҳи пойин қарор доштани равобити тичорй ва иқтисодй бошад, аз суи дигар таваччуҳи бештари Ҳиндустон ба ҳамкориҳои низомй мучиби чунин вазъе шудааст.Аммо акнун аз мавзуи мавриди баҳс дар музокироти ахири тарафҳои точику ҳинд ба хубй бар меояд, ки Деҳлии нав ниёзҳои аввалияи Точикистонро дарк кардааст ва аз ин ба баъд сармоягузорй ва мушорикати фаъолтар дар тарҳҳои иқтисодии Точикистонро дар дастури кор қарор хоҳад дод.
Дар канори чунин руйкарде, сафари ахири раиси чумҳури Ҳиндустон ба Русия ва Точикистонро набояд чудо аз рақобати қудратҳо тавсиф кард.Бидуни шак, ҳамин мавзуъ пойи раиси чумҳури Ҳиндустонро ба ин ду кишвар кашондааст. Ҳарчанд дар Ҳиндустон мақоми раиси чумҳур як мақоми ташрифотй аст, аммо ин сафар баёнгар аз стротегияи ояндаи Деҳлии нав дар қлқмрави пасошуравй аст.Дар ҳамин росто, яъне чорчуби рақобати қудратҳо, Русия талош дорад бо истифода аз имконият ва зарфиятҳои иқтисодии Ҳиндустон пеши роҳи густариши нуфузи иқтисодии Чинро дар он чи ки минтақаҳои суннатии нуфузи Маскав таъбир мешавад, бигирад.Ҳамчунин бо ҳифзи иттиҳод бо Ҳиндустон, дар рақобат бо тавсаъаталабиҳои Амрико дар чаҳон аз шанси бештаре бархурдор бошад. Ин мавзуъ барои Точикистон аз он чиҳат дорои аҳамияти бештар аст, ки Покистон – рақиби суннатии Ҳиндустон низ бо Душанбе равобити густурдае дорад ва фаъолиятҳои низомии Деҳлии нав дар Точикистон наметавонад Исломободро бетараф бигзорад.Покистон бар ин бовар аст, ки иқдомҳои низомии Ҳиндустон дар Точикистон таҳдиде барои амнияти давлати Исломобод хоҳанд буд, аз ин ру мақомоти ин кишвар борҳо эълом кардаанд, ки фаъолиятҳои Деҳлии нав дар Осиёи Марказиро бо диққат таҳти назорат доранд. Чунин вазъе имкониятҳои бештареро пеши руи Точикистон қарор хоҳад дод, то битавонад бо истофода аз рақобатҳои мавчуд, барномаҳои худро дар чиҳати чалби сармоя беҳтар амалй кунад.Ба вижа дар шароите, ки ҳам Покистон ва ҳам Ҳиндустон ниёз ба барқи арзони Точикистон доранд, сармоягузории онҳо дар бахши энержии Точикистон метавонад ба ичрои барномаҳои давлати Душанбе дар ин замина суръти бештаре бахшад.

Сафари вазири дифои Русия ба Точикистон

Анатолий Сердюков, вазири дифои Русия дар чорчуби як сафари расмй ба Душанбе омад ва дар дидор бо мақомоти точик бархе аз масоили марбут ба ҳамкориҳои низомй миёни Маскав – Душанберо баррасй намуд.Кобили зикр аст, ки барномаи ин сафар ҳануз моҳи июли соли равон дар рузҳои сафари Дмитрий Медведев, раиси чумҳури Русия ба Точикистон таъйин шуда буд.Аз ин ру сарфи назар аз баргузории музокирот миёни Анатолий Сердюков ва Шералй Хайруллоев, вазири дифои Точикистон ва Хамроҳхон Зарифй, вазири хоричаи Точикистон пушти дарҳои баста,мавзуи мавриди баҳс миёни тарафайн аз диди расонаҳо ва маҳофили коршиносй пинҳон намонд.На дар расонаҳои давлатй ва на дар нашрияҳои мустақил чузъиёте аз натоичи сафари Сердюков ба Душанбе мунташир нашуд, аммо маълум шуд, ки дар мавриди пойгоҳи низомии Русия дар Точикистон натичае хосил нашуд.
Воқеият он аст, ки тайи 2 – 3 соли охир равобит миёни Русия ва Точикистон аз раванди маъмулй хорич шуда, дастхуши таҳаввулоте ачибу ғариб гардидааст.Аз наҳваи бархурди Русия бо Точикистон чунин бармеояд, ки гуё Маскав ба хадафхои мавриди назари худ дар ин кишвар даст ёфта, тамоили чандоне ба ичрои қарордодҳои имзошуда бо давлати Душанберо надорад.Боло бурдани мақоми лашкари 201 ба пойгоҳи низомй, вогузории пойгоҳи родории «Окно» ба Русия аз чумлаи ин аҳдоф унвон мешаванд.
Аммо имруз авзоъ тағйир кардааст ва дар пайи таҳаввулоти ахир дар минтақа, ки афзудани ниёзи НАТО ба ҳамкориҳои бештари кишварҳои Осиёи Марказй аз он чумла аст,барои Точикистон низ фурсатҳои тозае чиҳати манёвр дар сиёсатҳои хоричи ва наҳваи равобит бо ба истилоҳ «шарики стротегй», фароҳам шудааст.Ин мавзуъ дар шароите, ки расонаҳо ва маҳофили коршиносй баҳсҳо дар мавриди бознигарй дар қарордодҳои имзошуда миёни Русия ва Точикистонро беш аз ҳар замони дигаре матраҳ мекунанд,бештар аҳамият касб кардааст.Зеро, ба эътиқоди ағлаби коршиносони точик қарордодҳо миёни Маскав – Душанбе дар аксари ҳолатҳо ба нафъи Русия ва бо дарназардошти манофеи ин кишвар ба имзо расидаанд.Ичро нашудани ваъдаи сармоягузории 2 миллиарддоларии Русия дар иқтисоди Точикистон, ин ақидаро дар чомеаи точик тақвият карда аст, ки Кремл фақат ба фикри имтиёзгирй аз Душанбе мебошад.
Хамакнун амал накардани Русия ба қарордодҳо ва ваъдаҳояш дар нисбати Точикистон ин ҳақро ба давлати Душанбе мадиҳад, ки барои ҳалли мушкилоти хеш ва бароварда намудани ниёзҳояш роҳҳои дигареро чустучу кунад.Дар Маскав низ ба ин воқеият эътироф доранд.Ба иборати дигар дар Русия ба хубй дарк кардаанд, ки Точикистон дар чорчуби сиёсати чандсамтй, дар пайи он аст ҳамкориҳо бо кишварҳои мухталифро густариш диҳад ва дар ин раванд аз кишварҳои ҳамсоя ақаб намонад.Бо ин вучуд вазири дифои Русия дар мавриди дастёбй ба ҳадафхои мавриди назараш дар музокирот бо мақомоти точик, чандон ноумед нест. Зеро ҳануз Русия басилахоеро барои овардани фишор ба Точикистон дар ихтиёр дорад.Вобастагиҳои низомии Точикистон ба Русия:артиши Точикистон ба таври комил мучаҳҳаз бо тачҳизот ва силоҳҳои сохти Русия аст ва кодрҳои низомии точик низ умдатан дар омузишгоҳҳои Русия таълим мегиранд. Ба иловаи ин ҳузури беш аз як миллион нафар муҳочири кории точик дар Русия, фурсати дигареро дар ихтиёри Маскав қарор додааст, то битавонад аз Душанбе дар мавридҳои зарурй имтиёз касб кунад. Бо ин ҳол Точикистон низ ҳарфҳое барои гуфтан дорад.Акнун давлати Душанбе дар пайи тавсаъаи ҳамкориҳои низомй бо дигар кишварҳо, аз чумла Чин ва Хиндустон баромадааст,теъдоди қобили мулоҳизае аз афсарони артиши точик дар омузишгоҳҳои ин кишварҳо таълим мегиранд ва ин ду кишвар кумакҳои зиёде дар ихтиёри артиши Точикистон ва неруҳои марзбонии точик қарор додаанд. Дар ин миён кумакҳои низомии кишварҳои ғарбй ба Точикистон низ афзоиш ёфтааст.Аз суи дигар бо имзои қарордодҳо бо Қазоқистон ва Арабистон, Душанбе қасд дорад аз теъдоди муҳочирони кории худ дар Русия бикоҳад.Пурранг шудани ҳузури кишварҳое назири Чин, Эрон, Хиндустон ва бархе кишварҳои ғарбй дар Точикистон аз дигар мавридхоест, ки баёнгар аз талоши Душанбе дар чиҳати коҳиши вобастагиҳо аз Маскав унвон мешавад.
Бо ин ҳол аҳамияти Точикистон дар сиёсатҳои геополитикии Русия ҳамчунон ба қуввати худ боқист, ва ба дидорҳои баъдй вогузор шудани баҳс дар мавриди пойгоҳи низомии Русия дар Точикистон ва бознигарй дар қарордодҳои марбута, гуёи аз ин воқеият аст,ки ду кишвар ниёзҳои мубраме бо ҳам доранд.Фақат ин бор низ бим аз он меравад, ки дар тасмимгириҳои Душанбе эҳсосот бар мантиқ пируз ояд ва бархе мақомоти точик манофеи шахсй ва гуруҳии худро бар манфиатхои миллй бартар шуморанд.Амре, ки аз заъфи дипломатия точик маншаъ мегирад.

Гунаҳ кард дар Балх оҳангаре…

Фочеаи ба вуқуъомада дар неругоҳи барқи обии Саяно-Шушенск дар Русия баҳонаи хубе шудааст, то мақомоти узбак аз нав сару садоҳо дар бораи хатари неругоҳҳо дар Точикистон ва Қирғизистонро дар сатҳи байналмилал матраҳ кунанд. Албатта, дар Точикистон ва Қирғизистон инкор намекунанд, ки неругоҳҳои Норак ва Тухтагул, ки дар замони Шуравй сохта шудаанд, бо гузашти ин ҳама сол ниёз ба таъмир , бозсозй ва муқовимсозй доранд.Аз чумла Канатбек Эрматов, мудири кумитаи давлатии назорат бар амнияти таъсисоти саноатии Қирғизистон бар ин бовар аст, ки хатари вайроншавй дар ҳар неругоҳе ғайриқобили инкор аст. Аҳмад Чундубоев, коршиноси мустақили қирғиз низ ба қадимй будани тачҳизот дар неругоҳҳо ишора мекунад ва ивазкунии тачҳизоти заруриро ба унвони тадбири муҳим дар чиҳати пешгирй аз хатароти эҳтимолй амре ногузир тавсиф мекунад.Аммо Нозир Ёдгорй, сухангуи ширкати «Барқи точик» мегуяд иддаоҳо дар бораи хатароти неругоҳи Норак асосе надоранд, зеро ҳамасола тачҳизоти ин неругоҳ нав мешаванд. Бино ба гуфати сухангуи ширкати «Барқи точик», комиссиюни вижае иборат аз мутахассисони бо тачриба вазъи неругоҳҳои кишварро дар ҳоли баррасй аст ва бар асоси пешниҳодоти ин комиссиюн иқдомоти лозим барои рафъиҳар гуна заминаи вукуи фочеа андешида хоҳад шуд. Дигар мақомоти точик низ иддаоҳои тарафи узбакро дар мавриди хатароти неругоҳи Норак рад карданд. Гуфтан ба маврид аст, ки ин барои аввалин бор нест, ки Тошканд эътирозоти худро дар мавриди сохтани неругоҳҳо дар Точикистон ва Қирғизистон матраҳ мекунад.Дахолатҳои Узбакистон ба тарҳҳои гидроэнергетикй дар Точикистон ва Қирғизистон тайи солҳои ахир ба ҳукми як одати маьмулй дар сиёсатҳои давлатмардони Тошканд даромадааст. Дар ҳамин робита Бозорбой Мамбетов, таҳлилгари қиғиз мегуяд, ин ҳама иддаоҳои Узбакистон ангезаи сиёсй доранд ва ин кишвар намехоҳад, ки ҳамсояҳояш аз вазъи беҳтаре бархурдор бошанд. Инак фочеаи неругоҳи Саяно-Шушенск дар Русия баҳонаи хубе шудааст, то Узбакистон фурсатталабона иддаоҳои худро дар мавриди сохти неругоҳҳо дар ду кишвари ҳамсоя Точикистон ва Қирғизистон дубора матраҳ кунад. Дар ин робита Сергей Жигарёв, мудири ширкати саҳомии Гидропроект – и Узбакистон муддаи аст, ки бар асоси тарҳҳои 20 соли қабл сохтани неругоҳҳо чинояти соддалавҳона аст.Вай мегуяд тарҳи сохти неругоҳи Роғун дар соли 1978 таҳия шудааст ва посухгуи меъёрҳои имруз нест.Ин масъули узбак дар мавриди тарҳи неругоҳи Қамбарота дар Қирғизистон низ иддао мекунад, ки тарҳи ин неругоҳ низ таҳти шиори «зудтар ва арзонтар» таҳия шуда ва мавриди эътомод нест. Коршиносони точик ва қирғиз дар арзёбиҳои худ дар қиболи иддаоҳои Узбакистон, ин падидаро бархоста аз ангезаҳои қудратталабиҳои Тошканд дар минтақа медонанд ва мегуянд Узбакистон бо тарҳи чунин иддаоҳо дар пайи он аст, то контрули фаъолиятҳо дар бахшҳои ҳассос дар Осиёи Марказиро ба даст бигирад.Чои тазаккур аст, ки давлати Тошканд тавонист дар тарҳои гидроэнергетикии Точикистон латма ворид кунад:нахуст ширкати РусАл-ро аз мушорикат дар такмили неругоҳи Роғун мунсариф кард, сипас ичрои қарордоди Чин бо Точикистонро дар мавриди сохти неругоҳ дар рудхонаи Зарафшон ба ҳоли муаллақ даровард. Руйкарди охири Тошканд дар қиболи ҳамсоягонаш – Точикистон ва Қирғизистон чизе чузъ қудратнамойи тавсиф намешавад ва ин амр дар шароите, ки рақобати қудратҳо дар Осиёи Марказй ташдид шудааст, чанбахои бештаре ба худ гирифтааст. Аз гузориши расонаҳо бармеояд, ки Узбакистон барои доро будан ба пурзуртарин артиш дар минтақа барномаи вижаеро руи даст гирифтааст.Бар асоси ин барнома Тошканд қасд дорад ба истилоҳ ба «жандарми Осиёи Марказй» табдил шавад.Аз ин чост, ки Узбакистон руи хуше ба таъсиси пойгоҳҳои низомии Русия дар Қирғизистон ва Точикистон надорад. Ба илова имзо накардан ба қарордоди Паймони амнияти чамъй далели дигаре дар мавриди талоши Узбакистон дар чиҳати истиқлоли фаъолиятҳои низомияш дар минтақа аст. Ва аммо дар мавриди мухолифатҳои Тошканд ба сохти неругоҳҳо дар Точикистон ва Қирғизистон бояд гуфт, ки Узбакистон аз он бим дорад, ки аз ин тариқ: аввал,ду кишвари ҳамсоя ба истиқлолияти энержй мушарраф шуда, вобастагиашон аз газу барқи узбак аз миён хоҳад рафт; дуввум,бо сохти обанборхо имкони танзими чараёни оби рудхонаҳо фароҳам шуда ҳамсоягон низ метавонанд дар қиболи амалкарди Тошканд (қатъи чараёни газ ё барқ) вокуниш нишон диҳанд. Аз суи дигар, Узбакистон дар ҳоле ба сохти неругоҳҳо дар Қирғизистон ва Точикистон мухолифат мекунад, ки тақрибан ҳеч иқдоми созанда ва холисонае дар чиҳати рафъи ниёзҳои ду ҳамсояи худ ба энержй, анчом надодааст.Аз ин ру Бишкек ва Душанбе ин ҳақро доранд, ки дар ростои дастёбй ба истиқлолияти энержй талош намоянд. Аз тарафи дигар, бино ба эътикоди профессор Хочимухаммади Умарзода, иктисодшиноси точик, бо такмили неругохи Рогун Узбакистон ин имконро пайдо мекунад, ки хазорон гектар заминхои бекорхобидаашро обёрй кунад.Хамчунин вазъи таъмини об ба бахши кишоварзии минтака бамаротиб бехтар хо=ад шуд. Аммо сарусадоҳои Тошканд дар мавриди хатароти неругоҳҳо дар Қирғизистон ва Точикистон, ки баъд аз фочеаи неругоҳи Саяно-Шушенск (17 августи соли чорй) чанбаҳои густурдатаре касб кардааст, бад -ин мемонад, ки фармудаанд:
Гунаҳ кард дар Балх оҳангаре,
Ба Шуштар заданд гардани мисгаре.

Раиси чумҳури Точикистон ба Маскав меравад

Бар асоси хабарҳои мунташира аз тарафи манобеи раёсати чумҳурии Точикистон Эмомалй Раҳмон дар моҳи октябр дар чорчуби як сафари корй ба Русия сафар хоҳад кард. Ин сафар дар шароите анчом мешавад, ки Душанбе бо руйкарди чадид дар сиёстҳои хоричии хеш, аз чумла дар қиболи «шарики стротегиаш» бар он аст, ки битавонад чун кишварҳои ҳамсоя дар баробари Маскав аз ҳақи хеш дифоъ кунад. Зеро нигоҳе гузаро ба қарордодҳои имзошуда миёни ду тараф ин воқеиятро собит мекунад, ки дар бисёре аз ҳолатҳо манфиатҳои Точикстон таҳти савол қарор гирифтаанд. Ин мавзуъ баъд аз он ки Маскав ваъдаи сармоягузории 2 миллиарддоларй дар иқтисоди Точикистонро ичро накард ва бо наздикшавии мучаддад ба Тошканд, дар масоили гидроэнергетикй манфиатхои Точикистонро нодида гирифт, дар матбуоти Точикистон ба таври густурда мавриди баҳсу баррасй қарор гирифт. Афкори умумии Точикистон зимни матраҳ кардани мавзуи бознигарй дар бисёре аз қарордодҳои миёни ду кишвар,тақозо дорад, ки ба вобастагиҳои беш аз ҳад ба Русия хотима дода шавад.Ба вижа дар шароите, ки Маскав дар чорчуби ҳамкориҳои мушобеҳ бо дигар кишварҳои минтақа, имтиёзҳоеро дар ихтиёри он кишварҳо қарор додааст, норизоятиҳо дар Точикистон аз бархурдҳои дусуяи Маскав бо шарикони худ, чанбахои густардатаре касб кардааст.
Ҳамакнун дар доираҳои расонайи ва коршиносии точик ин пурсиш матраҳ аст, ки чаро Душанбе дар баробари Маскав ҳамеша тарафи гузашткунанда аст?
Дар замони ҳузури неруҳои марзбонии рус дар марзи миёни Афғонистон ва Точикистон, аз тарафи расонаҳои русй ин ақида барои афкори умумии точик таҳмил мешуд, ки марзбонони рус садде дар баробари таҳочуми ифротгароён ва терористон аз Афғонистон ба Точикистон ҳастанд. Таъкид мешуд, ки марзбонони рус зомини суботу амният дар Точикистон мебошанд.Бо бузургнамойии ин мавзуъҳо талош мешуд, ки вобастагиҳои Душанбе ба Маскав асоснок шаванд ва заъфу нотавонии сохторҳои амниятй ва интизомии Точикистон дар ҳифозат аз тамомияти арзй ва амнияти кишвар собит гардад. Имруз ин фарзияҳо матраҳ мешаванд, ки гуфтаҳо мазкур аз чумлаи омилҳои гузашткуниҳои Душанбе дар равобит бо Макав будаанд. Инак неруҳои марзбонии Русия аз марзҳои Точикистон хорич шудаанд ва таҳдиди терористон ба амнияти Точикистон низ то ҳадде ранг бохтааст. Интизори афкори умумии точик он аст, ки давлатмардони Душанбе бо тачдиди қарордодҳо бо Русия, ҳақи худро бозпас гиранд. Аз чумлаи қарордоҳое, ки таъкид бар бознигарии он бештар аз бақия ҳаст, қарордоди марбут ба пойгоҳи низомии Русия дар Точикистон мебошад.Тарафи точик қасд дорад бо баррасии ин масъала аз Маскав ичорабаҳои мавриди назари худро дарёфт кунад ва ҳақи назорат бар тачҳизот ва силоҳҳои ин пойгоҳро дар ихтиёр бигирад.Пофишориҳои Точикистон дар ин замина аз он чо маншаъ мегирад, ки Русия дар ростои барномаҳои роҳбурдии хеш дар Осиёи Марказй, ниёзи мубраме ба ҳузури низомй дар ин минтақа дорад.Ба вижа дар шароите, ки дигар бозигарон аз Шарқу Ғарб низ дар ин росто вориди амал шудаанд, ин масъала бештар аҳамият пайдо кардааст. Аммо вобастагиҳои низомии Точикистон аз Русия (омузиши кодрҳои низомии точик дар омузишгоҳҳои Русия ва сохти корхонаҳои русй будани тачҳизот ва муҳимоти артиши Точикистон)шанси Душанберо дар гирифтани имтиёзҳои бештар аз Маскав коҳиш додаанд.Хусусан тақозои Точикистон аз Русия, ки дар сурати нооромиҳои дохилй аз давлати Душанбе ҳимоят кунад, барги барандаеро дар баррасии ин мавзуъ дар ихтиёри Маскав қарор додааст.
Бо ин ҳол бино ба эътиқоди тарафи русй, Маскав дар ҳамкориҳои низомй бо «шарики стротегии» худ содиқ будааст. Аз чумла дар соли 2006 кумаки 26 млн. долларии Русия барои бахши низомии Точикистон, ки иборат аз чаҳор чархболи Ми-8 ва Ми-4, чаҳор ҳавопаймои омузишй-низомии Л-39 буд, қарор гирифт. Дар соли 2007 Русия ду чархболи таҳочумии Ми-24, тачҳизоти низомй ва силоҳу муҳимот ба маблағи 50 млн. доллар дар ихтиёри Точикистон қарор дод.Дар мачмуъ Русия ба маблағи 1 млрд. доллар ба Точикистон кумаки низомии намудааст, ки дар қаламрави Шуравй бесобиқа аст.
Аммо коршиносони низомии точик мегуянд, Русия тачҳизот ва муҳимоти фарсуда, ки таьрихи масрафашон ба поён расида, ба Точикистон дод. Ҳамин коршиносон муътақиданд, ки 40% ин тачҳизот қобили истифода нестанд.
Дар ин чо зикри ин нукта муҳим аст, ки Точикистон танҳо кишвари Шуравии собиқ аст, ки аз артиши ин абарқудрат ҳеч саҳме нагирифтааст.
Анатолий Сердюков, вазири дифои Русия, ки барои баррасии ҳамкориҳои низомии Душанбе – Маскав ба Точикистон омада буд, дасти холй ба Русия баргашт.Акнун раиси чумҳурии Точикистон ба Маскав даъват шудааст, то дар сатҳи сарони ду кишвар ин мавзуъ баҳсу баррасй шавад. Тачрибаи дидорҳои ду тараф дар Маскав нишон медиҳад, ки Душанбе дар ҳифзи манофеи худ дар баробари Маскав то ҳадде кутоҳ омадааст.Оё ин бор шоҳиди такрори чунин вазъе хоҳем буд?
Бо таваччуҳ ба авзои минтақа ба назар мерасад, ки дар музокироти Маскав ҳарду тараф нукоти заъфу қувватҳое дар чиҳати расидан ба аҳдофи худ доранд.Аз ин ру ин дипломатияи кордида аст, ки бартарии худро таъмин хоҳад кард.[/left]

Хамкорихои Иттиходияи Аврупо ва Точикистон

Ҳафтаи гузашта порлумони Аврупо дар нишасти навбатии худ вазъи хамкориҳо миёни Иттиҳодияи Аврупо (ИА) ва Точикистонро мавриди баҳсу баррасй қарор дод.Масъалаи тасвиби Паймони мушорикат ва ҳамкории ИА бо Точикистон аз чумлаи мавзуъҳои мавриди гуфтугу дар ин нишаст буд.

Яке аз масоиле, ки баррасии он дар порлумони Аврупо ба мазоқи давлатмардони точик чандон хушоянд нест, вазъияти ҳуқуқи башар, риояти меъёрҳои демократия ва густариши фасоди молй дар сохторҳои ҳукумати Точикистон аст.Он чй мусаллам аст, он аст ки дар гузориши вижаи порлумони Аврупо дар мавриди ин масоил аз давлати Душанбе шадидан интиқод ба амал омадааст.Дар ин гузориш аз чумла аз поймолкунии ҳуқуқи занон, набуди истиқлоли амали додгоҳҳо ва монеаҳои фаровон дар сари роҳи фаъолияти созмонҳои ғайриҳукуматй ибрози нигаронии шадид ба амал омадааст.

Ҳарчанд дар гузоришҳои қаблии намояндагони Иттиҳодияи Аврупо аз Точикистон кишваре босубот аз нигоҳи сиёсй ёд шудааст, вале шеваҳои идораи ҳукумат, бархурд бо аҳзоби сиёсй, густариши рузафзуну фақру фасод ва ҳаракати ҳокимон ба суи худкомагй ҳамеша мавзуи баҳс дар равобити Душанбе ва Иттиҳодияи Аврупо будаанд.

Дархости Иттиҳодияи Аврупо аз Точикистон

Дар нишасти ахири ИА аз давлати Точикистон дархост шуд, ки дар ростои густариши ҳарчй бештари ҳамкориҳои дучониба, бо тачдиди назар дар сиёсатҳо ва руйкардҳои хеш, авзои сиёсй, иқтисодй ва ичтимоиро дар кишвар беҳбуд бахшад. Дар бахши иқтисодии ин дархост ба ин нукта ишора шудааст, ки густариши фасоди молй дар сохторҳои ҳукумати Точикистон ва раванди кунди ислоҳот монеи ҳузури фаъолтар ва созандатари иқтисодиву тичоратии ИА дар Точикистон шудааст.Ҳамин амр боис шудааст, ки дар тасвиби Паймони мушорикат ва ҳамкории ИА бо Точикистон таъхири тулонимуддат эчод шавад.
Бо ин ҳол баррасии авзои Точикистон дар порлумони Аврупо дар шароите, ки Точикистон ба интихоботи чадиди порлумонй омода мешавад, аз аҳамияти волое бархурдор аст.Аввал ин ки ИА бо тарҳи масъалаҳои назири риояти ҳуқуқи башар, озодиҳои демократй, фаъолияти ҳизбҳои мухолиф, озодии баён ва амсоли ин қасд дорад афкори умумиро дар чомеаи Точикистон ба сиёсатҳои хеш мутамоил кунад ва зимни таҳти фишор қарор додани давлати Душанбе, хостаҳои худро бар он таҳмил кунад.Дуввум, дар шароите, ки Чин ба тадрич набзи фаъолиятҳои иқтисодиро дар минтақаи стротегии Осиёи Марказй ба даст мегирад, ИА бо таъкид бар тасвиби Паймони мушорикат ва ҳамкорй бо Точикистон, дар пайи он аст ҳузури фаъолтаре дар рақобат барои густариши нуфуз дар Осиёи Марказй дошта бошад ва сиёсатҳои Пекинро аз наздик тахти назорат қарор диҳад.

Пирузии дипломатияи узбак
Яке аз дигар нукоти чолиби таваччуҳ дар дархостҳои ИА аз Точикистон, таъкиди намояндагони Порлумони Аврупо ба давлатмардони точик ба пеш гирифтани сиёсати масъулона дар амри истифода аз захираҳои гидроэнергетикй аст. Дар ин замина ишора шудааст, ки Точикистон дар ростои бароварда намудани ниёзҳои худ ба энержй – сохти неругоҳҳо дар рудхонаҳои фаромарзй – бояд ба гунае амал кунад, ки манофеи кишварҳои поёноб осеб набинад. Албатта ичрои чунин дархосте аз тарафи Точикистон, ки дар шароити кунунй сохти неругоҳҳо танҳо роҳи ҳалли буҳрони энержй дар ин кишвар аст, мавзуи баҳси дигар аст,аммо тарҳи чунин мавзуе аз тарафи намояндагони Порлумони Аврупо баёнгар аз муваффақияти дипломатияи Тошканд аст.Яъне дипломатияи узбак бо бузургнамоии хатари неругоҳҳои дар ҳоли сохт дар Точикистон, дидгоххои худро дар ростои монеътарошй дар масири барномаҳои гидроэнергетикии Точикистон, ба ИА қабулонд.

Дар Точикистон аз ҳомиёни демократия дилсарданд

Дар остонаи шуруи омодагиҳои аҳзоби сиёсии Точикистон ба интихоботи порлумонии соли 2010, таъкиди ИА ба риояти принсипҳои демократй дар Точикистон ва фароҳамоварии шароит барои баргузории интихоботи шаффоф ва одилона зоҳиран ин ақидаро тақвият мекунад, ки кишварҳои аврупои аз шароити бади фаъолияти аҳзоби сиёсй ва наҳваи баргузории интихобот дар Точикистон нигаронанд.Аммо асли воқеа он аст, ки дар Точикистон дили гарме ба пуштибониҳои зоҳирии кишварҳои ғарбй надоранд.Зеро рушанфикрон ва аҳзоби сиёсии точик фиреби демократиябозиҳои Ғарбро хурдаанд ва тачриба кардаанд, ки кишварҳои гарбй фақат дар мавриде масъалаҳои риояти демократия, ҳуқуқи башар ва озодии баёнро матраҳ мекунанд, ки давлатҳо хилофи майлу иродаи онҳо амал кунанд. Дар шароити имруз аслитарин ниёзи кишварҳои аврупойи мусоидати кишварҳои Осиёи Марказй ба тронзити коло ва тачҳизоти гайринизомй ба Афғонистон аст. Ризояти Точикистон барои ҳамкорй дар ин масъала, мавзуъҳои марбут ба демократияро аз нигоҳи муддаиёни гарбии демократия пешопеш ҳалшуда тавсиф мекунад. Ба иборати дигар ин нукта собит шудааст, ки мавзуъҳои демократия ва ҳуқуқи башар дар сиёсати кишварҳои ғарбй шиор ва аҳраме беш нестанд, ки аз онҳо дар чорчуби аҳдофи хеш кор мегиранд.

Ғарб дунболи чй аҳдофе мегардад?

Яке аз далелҳои таваччуҳи ИА ба Точикистон он аст, ки дар марҳалаи кунунй кишварҳои аврупойии узви НАТО беш аз ҳар замони дигаре ниёз ба ҳамкориҳои кишварҳои Осиёи Марказй, аз чумла Точикистон доранд. Зеро нокомиҳои Ғарб дар ичрои барномаҳояш дар Афғонистон ва афзудани харочоти чанг, бар аҳамияти кишварҳои ҳамсояи Афғонистон афзудааст.Дар мархалаи кунунй кишварҳои Осиёи Марказй аз арзонтарин ва мусоидтарин масир барои интиқоли колоҳои Ғарб барои неруҳои НАТО дар Афғонистон мебошанд.Чунин вазъе имкониятҳои бештареро барои кишварҳои Осиёи Марказй қарор додааст, то битавонанд аз Ғарб ба истилоҳ «бочхоҳй» кунанд.Табиист, ки дар чунин шароите муҳим канор омадани ин кишварҳо бо Ғарб аст, на риояти муқаррароти демократй ё озодии баён.

Туркзабонон муттаҳид мешаванд, форсизабонон…

Мачлиси намояндагони Точикистон дар нишасти ахири худ бо ду раъйи мухолиф ва 57 раъйи мувофиқ лоиҳаи Қонуни забони давлатиро, ки аз суи раиси чумҳур таҳия ва пешниҳод шуда буд, ба тасвиб расонд.Бо ин кор яке дигар аз «шоҳкорҳои» намояндагони мардумй шакл гирифт ва он ин буд, ки аз лоиҳаи қонун вожаи «форсй» бардошта шуд. Яъне забони давлатии Точикистон забони точикй (на мисли лоиҳаи пешин «форсии точикй») эълом шуд.
Ҳамин масъала дар бист соли пеш низ боиси баҳсу баррасиҳои зиёд шуда буд ва он замон намояндагон ба ҳарфи донишмандон гуш фаро доданд ва пазируфтанд, ки «забони точикй» «забони форсии точикй» таъбир шавад. Аммо ин бор ин ҳарф, ин ҳақиқати таърихй гуши шунавое надошт.Хақиқате, ки ниёз ба исбот надорад ва ҳамин мучассамаи Исмоили Сонмонй, ки мо онро ба унвони поягузори нахустин давлати ТОЧИКОН пазируфтаем, далели ғайри қобили инкор будани ин мавзуъ аст. Дар давлати нахустини точикон, ки беш аз ҳазор соли қабл арзи ҳастй намуда буд, забони давлатй форсй буда на точикй!Мо бо барчидани вожаи «форсй» аз қонуни забони давлатй, худ бо дасти худ теша бар решаи гузаштаи таърихи худ задем ва худро аз ниёкон бибридем.
Нигоҳе ба саҳифаҳои таърихи гузашта ба хубй нишон медиҳад, ки қавми точик ҳамеша «форсигу» буд, яъне ба номи «забони точикй» дар ҳеч маъхазу сарчашмае чизе зикр нашудааст.Ва ин фақат махсуси мо точикон, ки як миллати ориёинажод ҳастем, нест. Чи басо халқу миллатҳое ҳастанд, ки забонашон баргирифта аз номи миллаташон нест: миллат амрикойи – забон англисй, миллат бразилй – забон португалй, миллат аргентинй – забон испанй ва … Мо меросхори фарҳангу тамаддуни форсй ҳастем ва бо гирифтани вожаи «форсй» аз Конуни забони давлатй, худро аз ин мероси ғанй маҳрум мекунем. Ҳануз ҳам дар миёни мардуми куҳистон иборати «фалонй (манзур одаме аз ягон маҳалли Точикистон) форсигу» ҳаст ё «форсигу буд» корбурд дорад, ки як далели таърихии форситабор ва форсизабон будани миллати мо ҳаст.
Дар ҳоле, ки талошҳо барои ваҳдати ҳарчй бештари се кишвари форсизабони Точикистон, Афғонистон ва Эрон ба таври бесобиқае дар сатҳҳои мухталиф шиддат гирифтааст, мо худро аз ин доира берун мекашем.Ва он ҳам дар ҳоле, ки забони точикй як шохаи забони форсй аст, ба гунае, ки форсии дарй, форсии эронй (ё теҳронй) ва форсии точикй таъбир мешавад.Ба назар мерасад, ҳануз ҳам иддае дар радаҳои болои ҳукумати Точикистон аз идеологияи комунистй, ки аз чумлаи ҳадафҳояш буридани пайвандҳо миёни Точикистон ва Эрону Афгонистон буд, раҳо нашудаанд ва ҳануз ҳам аз наздикй бо ин ду кишвари форсизабон бим доранд.Ин идеология бо тамоми тавон дар пайи содда ва омиёна кардани забони форсии точикй дар Точикистон бар омад, то «собит» кунад, ки «забони точикй» ҳеч умумияте бо дарию форсй надорад.Коммунистон дар ин амр муваффақ ҳам шуданд ва ин нукта, ки дар замони тачовузи Шуравй ба Афғонистон, аз Кремл ба Душанбе занг зада барои чалби тарчумон ба Афгонистон мепурсанд:«у вас еще остались таджики, которые хорошо владеют родным языком?», тасдиқе бар ҳамин гуфтаҳост.
Гузашта аз ин, форсизудойи дар порлумони Точикистон дар ҳоле сурат гирифтааст, ки дақиқан дар ҳамин руз дар Нахчувони Озарбойчон сарон ва намояндагони кишварҳои туркзабон даври ҳам чамъ меоянд, то таъсиси иттиҳоди кишварҳои туркзабонро суръат бахшанд.Дар ин нишаст туркзабонҳо дар минтақаи чудошуда аз Арманистон ба баҳсу гуфтугу нишастанд, то аз ин тарқ бештар бар моҳият ва зарурати иттиҳод таъкид карда бошанд. Идеяи иттиҳоде назири Шурои Аврупо ва Лигаи давлатҳои арабй меҳвари аслии суханрониҳо дар нишасти Нахчувон буд.Ин талошҳо дар шароите сурат мегиранд, ки бархе кишварҳои туркзабон ихтилофоти чиддие бо ҳам доранд ва робитаҳои Қирғизистон ва Узбакистон фақат гушае аз ин ихтилофот аст. Мачмаи порлумонии кишварҳои туркзабон, ки дар гузаштаи на чандон дур дар Боку ташкил шуд,имруз дар пайи он аст, ки роҳи ҳалле барои ихтилофи дидгоҳҳо ва мевзеъҳои кишварҳои туркзабон пайдо кунад.
Точикистон дар муҳосираи кишварҳои туркзабон воқеъ аст ва суханони яке аз сарони ин кишварҳо ки ошкоро эълом карда, «Точикистон дар роҳи ташкили иттиҳоди давлатҳои туркзабон мисли як устухоне дар гулу ҳаст», ҳушдоре ба сарони точик аст, ки ба таври чиддй ба фикри мавчудияти ояндаи кишвари худ бошанд.
Албатта, Точикистон кишвари мустақил ва соҳибистиқлол аст ва забони давлатии худро бояд дошта бошад, аммо инкори ҳақиқтҳои таърихй роҳ ба чое нахоҳад бурд.
Мо бо забони модарии худ ифтихор мекунем, ҳамон гуна, ки Муъмин Қаноъат , шоири машҳури точик мегуяд:
Форсй гуйи, дарй гуйи варо,
Ҳарчй мегуйи, бигу
Бекарон бахрест гавхар бехисоб
Харчи мечуйи бичу.

Лек бахри ман забони модарист
Хамчу шири модар аст
Бахри у ташбехи дигар нест, нест
Чунки мехри модар аст.

Сарфи назар аз он ки дар тасвиби конуни забон дар холатхое ангезахои сиёсй боло гирифтаанд, вучуди чунин конунеро ба фоли нек мегирем, то дар хифзу густариши забони форсии точикй муассир вокеъ шавад. Аммо аминам рузи ислохи иштибохот фаро хохад расид.

Истикболи Точикистон аз пешниходи раиси чумхури Туркманистон ва чойгохи Русия дар ин масъала.

Раиси чумҳури Туркманистон аз Узбакистон, Қазоқистон ва Қирғизситон даъват кард, ки чиҳати ҳифзи чараёни об аз рудхонаҳои Точикистон ба қаламравашон, ба таври муштарак ба давлати Душанбе чубронпулй пардохт намоянд.
Қурбонгулй Бердимуҳаммадов, раиси чумҳури Туркманистон, ки дар як нишасти хабарй ба пурсишҳои хабарнигорон посух мегуфт, дар ин замина афзуд, кишварҳои «поёноб» вазифадоранд зарару зиёнҳои бархоста аз туғёни рудхонаҳоро ба Точикистон пардохт намоянд ва ба ин кишвар дар ҳалли масоли энержй кумак ва мусоидат намоянд.Қурбонгулй Бердимуҳаммадов таъкид кард, Точикистон, ки аслитарин таъминкунандаи оби бахши кишоварзй дар минтақа маҳсуб мешавад, ба камбуди шадиди энержй ру ба ру аст ва танҳо роҳи ҳалли ин мавзуъро дар сохти неругоҳҳои барқи обй мебинад.Вай афзуд ин иқдом метавонад ба чараёни об ба дигар кишварҳо таъсири манфй расонад ва бахши кишоварзии кишварҳои «поёноб»-ро то ҳадде ба камбуди шадиди об мувочеҳ кунад ва ин мавзуъ метавонад дар равобити кишварҳои Осиёи Марказй соя афканад ва минтақаро дастхуши ҳаводисе ғайриқобили пешбинй кунад.

Бо таваччуҳ ба ин, раиси чумҳури Туркманистон аз кишварҳои минтақа даъват кард, ки ба таври муштарак ба Точикистон кумак кунанд, то битавонад масоили гидроэнергетикии худро ҳал намояд ва аз ин тариқ хатари буҳрони об дар минтақа бартараф шавад.

Раиси чумҳури Туркманистон дар шароите давлатҳои минтақаро ба расидагй ба мушкилоти гидроэнергетикии Точикистон даъват кардааст, ки бино ба бароварди коршиносон тайи 5-10 соли оянда таъмини бархе аз манотиқи замин бо энержй ба масъалаи чиддй табдил хоҳад шуд.

Мақомоти Точикистон аз пешниҳоди раиси чумҳури Туркманистон истиқбол карданд.Давлат Назрй, сухангуи вазорати хоричаи Точикистон зимни тамчид аз мавзеи Қурбонгулй Бердимуҳаммадов, онро иқдоме мантиқй тавсиф кард.Профессор Холназар Муҳаббатов муътақид аст, ки агар чораҳо ва тадбирҳои судманд андешида нашаванд, дар оянадае на чандон дур минтақа бо буҳрони шадиди об мувочеҳ хоҳад шуд.Вай мегуяд, идомаи ихтилофот миёни кишварҳо фақат боиси печидагии бештари масъалаи об хоҳад шуд.

Аммо воқеият ин аст, ки масъалаи истифода аз рудхонаҳои фаромарзй дар Осиёи Марказй бо ангеза ва ғаразҳои сиёсии кишварҳо гиреҳ хурда, дар ҳолатҳое ба аҳрами фишор низ табдил шудааст.Дар ҳамин замина Константин Симонов, мудири бунёди амнияти энержии раёсати чумҳурии Русия мегуяд: ҳар аз гоҳе қатъ шудани интиқоли гази Узбакистон ба Точикистон ва Қирғизистон низ ба масъалаи об бастагй дорад ва Тошканд аз ин тариқ мехоҳад қудратнамойи кунад ва ду кишвари «боло об» – Точикистон ва Қирғизистонро мутақоид кунад, ки тарҳҳои гидроэнергетикии худро дар чорчуби манофеи Узбакистон таҳия ва ичро кунанд.Вай меафзояд, 18 млн. долларй, ки Душанбе ва Бишкек бобати гази масрафй напардохтаанд, чизе нест, ки онро ба рухи равобити байни кишварҳо кашид.

Дигар коршиносон низ бар ин боваранд, ки идомаи ихтилоф бар сари истифода аз рудхонаҳои фаромарзй зимни ба буҳрон кашидани равобити кишварҳои минтақа, фурсати тозаеро дар ихтиёри қудратҳои мудайии нуфуз дар Осиёи Мраказй медиҳад, то бо дахолат дар умури дохилии кишварҳои ин минтақа, раванди таҳаввулотро тибқи майлу иродаи хеш пеш бибаранд. Аз ин ру пешниҳоди раиси чумҳури Туркманистон он иқдомест, ки дар ростои ҳалли масоили гидроэнергетикии Осиёи Марказй корсоз воқеъ хоҳад шуд.Аммо ин мавзуъ боясти бо ибтикори амали кишварҳои минтақа сурат гирад, зеро ҳар гунаи иқдоми миёнчигарона метавонад ҳамроҳ бо мавзеъгириҳои судчуёна бошад. Амре ки боиси боз ҳам печидатар шудани масъала хоҳад шуд.Дар ин росто бархе доираҳои расонайи аз миёнчигарии Маскав дар ҳалли баҳси об миёни кишварҳои Осиёи Марказй сухан ба миён овардаанд. Аммо руйкарди Русия ба ин мавзуъ тайи солҳои охир нишон медиҳад, ки ин кишвар ҳамеша дар чорчуби аҳдофи геостратегй ва геополитикии худ ба ин масъала бархурд кардааст. Кремл бо таваччуҳ ба авзои минтақа мавзеъ гирифта, гоҳе аз Душанбе чонибдорй намудааст ва гоҳе аз Тошканд.Ин мавзеъгириҳои «калавандаи» Маскав дар аксари мавридҳо ба зиёни Душанбе тамом шудаанд.Ҳатто ба назар чунин мерасад, ки Русия дар ташдиди ихтилофот миёни кишварҳои Осиёи Марказй нақш дорад ва бо доман задан ба ин ихтилофот роҳро барои дастёбй ба аҳдофи роҳбурдии худ ҳамвортар мекунад.Бо ин ҳол амалкарди Русия тайи солҳои баъд аз фурупошии Шуравй баёнгар аз он аст, ки Маскав дар қиболи кишварҳои ин минтақа сиёсати мушаххасе надорад ва ҳамин амр боис шудааст, ки тамоили кишварҳои Осиёи Марказй ба тавсаъаи равобит бо дигар кишварҳои Ғарбу Шарқ беш аз ҳар замони дигаре афзоиш пайдо кунад.
Ҳануз кишварҳои минтақа дар қиболи пешниҳоди раиси чумҳури Туркманистон вокунише аз худ нишон надодаанд, аммо ин мавзуъ метавонад ба унвони барги баранда дар хидмати дипломатияи Душанбе бошад, зеро танҳо роҳи раҳойии Точикистон аз буҳрони энержй, баҳрабардорй аз манобеи гидроэнергетикй мебошад.Гузашта аз ин, мақомоти точик қабл аз ин борҳо дар мавриди мушорикати молии кишварҳои «поёноб» дар рафъи хисороти бархоста аз туғёни рудхонаҳо дархостҳо ироа намудаанд. Дархостҳое, ки ҳеч гоҳ мавриди таваччуҳи кишварҳои «поёноб», ки масрафкунандагони аслии оби рудхонаҳои Точикистон мебошанд, воқеъ нашудаанд.

Точикистон ваТуркманистон: марҳалаи чадиди ҳамкориҳо

Дар поёни сафари Эмомалй Раҳмон, раиси чумҳури Точикистон ба Ашқобод чаҳор санади ҳамкорй миёни Точикистон ва Туркманистон ба имзо расид. Бино ба иттилои дафтари матбуоти раёсати чумҳури Точикистон ёддошти тафоҳум, протоколи ҳамкорй миёни вазоратхонаҳои хоричии ду кишвар, тавофуқномаи байниҳукуматй дар мавриди кумиссиюни ҳамкориҳо дар бахшҳои тичорй-иқтисодй ва илмй-фаннй ва варзиш асноде буданд, ки Қурбонгулй Бердимуҳаммадов ва Эмомалй Раҳмон раисони чумҳури ду кишвар ба онҳо имзо гузоштанд.
Дар нишасти хабарии муштарак Эмомалй Раҳмон аз чумла таъкид кард, ки кишвараш ба тавсаъаи равобит бо Туркманистон аҳамияти зиёде қоил аст ва наздикии мавзеъҳои ду кишвар дар бисёре аз масоили минтақайи ба байналмилалй, заминаи муносибе барои тақвияти ҳамгаройи ва равобити чандчониба дар минтақа фароҳам карадааст.
Қурбонгулй Бердимуҳаммадов низ хотирнишон кард, ки равобит миёни ду кишвар бар асоси эътимоди мутақобил ва ҳусни ҳамчаворй устувор аст.
Қобили зикр аст, ки сафари дурузаи раиси чумҳури Точикистон ба Туркманистон рузи чумъаи 9 октябр оғоз шуд.Дар ин сафар Эмомалй Раҳмонро Эркин Раҳматуллоев, мушовири раси чумҳур дар умури байналмилал,Хамроҳхон Зарифй, вазири умури хорича, Сафаралй Начмиддинов, вазири доройи, Гул Шералй, вазири энержй ва саноат, Маликшо Неъматов,раиси кумитаи чавонон, туризм ва варзиш, Санъат Раҳимов,раиси ширкати «Барқи точик» ва дигар мақомоти расмй ҳамроҳй карданд.
Нигоҳе ба таърихчаи на чандон дури равобит миёни Душанбе – Ашқобод баъд аз фурупошии Шуравй ва касби истиқлол, баёнгар аз он аст, ки ду кишвар тақрибан ҳеч масъалае баҳсбарангез дар муносиботи байни ҳам надоштаанд.Туркманистон бо эъломи бетарафй дар даврони раёсати чумҳурии Сафармурод Ниёзов, зимни напайвастан ва ё мушорикати камранг дар ниҳодҳои минтақайии пасошуравй, равобит бо ҳамаи кишварҳои Осиёи Марказиро ба дур аз ҳар гуна таниш ва ихтилоф ҳифз кард.Фақат дар соли 2002, дар пайи суиқасди нофарчом ба чони Туркманбошй, мақомоти Ашқобод Тошкандро дар даст доштан ба ин қазия мутаҳҳам карданд, ки дар пайи ин равобит миёни Туркманистон ва Узбакистон то ҳадди қобили мулоҳизае ба сардй гаройид. Бо руйи кор омадани Қурбонгулй Бердимуҳаммадов дар соли 2007 давлати Ашқобод сиёсатҳои бозтареро дар пеш гирифт, ки мушорикати фаъолтар дар созмону ниҳодҳои минтақайи ва фароминтақайи ва тавсаъаи равобит бо кишварҳои минтақа, ҳамчунин ҳузури муассиртар дар муъодилоти минтақайи, аз чумлаи натоичи ин сиёсат будаанд. Акнун Ашқобод бо саҳм гирифтан дар тарҳҳои бузурги минтақайи ва фароминтақайи, ба маркази рафтуомадҳои мақомоти кишварҳо ва қудратҳои мухталиф табдил шуд, ки дари имтиёзгириҳои бештареро ба руи Туркманистон боз кардааст. Бархурдорй аз манобеи саршори нафту газ аз дигар мавориде аст, ки чойгоҳи Туркманистонро дар сиёсатгузориҳои қудратҳои Шарқу Ғарб беш аз ҳар замони дигаре бо аҳамият намудааст.Ба вижа дар шароите, ки буҳрони энержй миёни Украина ва Русия дар зимистони гузашта кишварҳои аврупойиро ба камбуди шадиди энержй мувочеҳ кард ва ин кишварҳо дар пайи касби манобеи чадиди таъмини энержй бар омаданд,бар нақши Туркманистон ба унвони манбаъи чойгузин, афзуда шуд.
Ва аммо он чи ба Точикистон бармегардад, Туркманистон дар даврони чанги дохилии Точикистон дар солҳои 1992 – 1997 аз чумлаи кишварҳое буд, ки ба истиқболи паноҳандагони точик омад ва то чое имконоти ин кишвар эчоб мекард, шаҳрвандони Точикистонро макон дод ва ононро таҳти ҳимоят гирифт. Гузашта аз ин Ашқобод дар 3-24 ноябри соли 1995, 28 январ – 8 феврали соли 1996, 8-21 ноябри соли 1996 мизбони панчумин даври навбатии музокироти сулҳ миёни тарафҳои рақиби точик буд ва дипломатҳои туркман ниҳояти талошҳои худро ба харч доданд, то сулҳро ҳарчи зудтар ба сарзамини точикон бозгардонад. Натичаи ҳамин талошҳо буд, ки дар ин давр аз музокироти сулҳ, мавзеъҳои тарафҳои точик бештар ба ҳам наздик шуд ва фосила то имзои созишномаи ниҳойии сулҳ то ҳадди қобили мулоҳизае кутоҳтар шуд.
Дар даврони буҳрони энержй, ки дар поёни солҳои 90 қарни гузашта чомеаи Точикистонро фаро гирифт, давлати Ашқобод бо интиқоли барқ ба Точикистон, талош кард аз мушкилоти мардуми точик дар фасли сармо бикоҳад. Аз чумла дар зимстони гузашта Туркманистон 1миллиарду 200млн.киловат неруи барқ ба Точикистон содир кард.
Бар асоси гузориши кумитаи омори Точикистон тайи моҳҳои январ-августи соли чорй мубодилоти тичорй миёни ду кишвар 48,7 миллион долларро ташкил дод. Точикистон ба Туркманистон умдатан маводи ғизойи, оҳан ва тачҳизоти оҳанй содир намуда, аз ин кишвар маҳсулоти нафту химия ва масолеҳи сохтмонй ворид мекунад.Бо ин вучуд ин ду кишвар аз зарфиятҳои фаровоне бархурдоранд, ки баҳрабардорй аз онҳо ба нафъи тарафайн ва дигар кишварҳои минтақа хоҳад буд.
Сафари Эмомалй Раҳмон ба Ашқобод, ки ки боиси хузур наёфтани вай дар нишасти сарони Иттиҳоди давлатҳои мустақил дар Молдова шуд, баёнгар аз аҳамияти волои Туркманистон дар сиёсатҳои давлати Душанбе аст.Ҳамсонй ва наздикии мавозеъҳои ду кишвар дар масоили баҳрабардорй аз манобеи гидроэнергетикии Осиёи Марказй, ин умедро дар зеҳни давлатмардони Душанбе тақвият кардааст, ки бо истифода аз пуштибонии Ашқобод, битавонанд тарҳҳои гидроэнергетикии худро амалй кунанд.Ба вижа он ки пешниҳоди ахири Қурбонгулй Бердимуҳаммадов аз кишварҳои минтақа чиҳати пардохти чубронпулй ба Точикистон ба ивази истифода аз оби рудхонаҳои ин кишвар,бар аҳамият ва чойгоҳи Ашқобод дар сиёсатҳои Душанбе афзудааст. Аммо набуди марзи мушатарак миёни ду кишвар монеи чиддй дар густариши ҳамкориҳои фимобайн мебошад,хоса он ки коршиканиҳои Тошканд дар тронзити барқи Туркманистон ба Точикистон(дар зимистони гузашта)ин ҳақиқатро собит намуд, ки бояд ду тараф дар пайи масирҳои хорич аз қаламрави Узбакистон бошанд. Аз ин ру ду тараф саъй доранд дар қолаби барномаҳои роҳбурдй, бо эчоди масир аз тариқи Афғонистон ва Қирғизистон, ин мушкилро рафъ намоянд. Дар ин миён Точикистон умедвор аст бо истифода аз чойгоҳи Туркманистон дар арсаи байналмилал битавоанд бо бо пуштибонихои Ашкобод, аз монетарошихои Узбакистон дар масири барноамахои гидроэнергетикии худ бикохад ва ин барномахоро дунбол кунад.

Дар хошияи сафари раиси чумхури Точикистон ба Маскав

Интизороти тарафҳо

Сафари раиси чумҳури Точикистон ба Маскав дар равобити дипломатй миёни ду кишвар камназир буд.Зеро аз ин сафар Точикистон ва Русия интизороти худро доштанд.Дар ҳоле ки Душанбе талош мекард иштибоҳоти қаблиро, ки дипломатияи точик дар тадвини тавофуқномаҳо бо Маскав муртакиб шуда буд, чуброн кунад, тарафи русй бо барномарезии ин сафар ният дошт вонамуд созад, ки Точикистон барои Кремл кишваре боаҳамият дар минтақаи стротегии Осиёи Марказй аст.
Дар чунин шароите бахти тарафҳо дар дастёбй ба ҳадафҳои хеш яксон набуд.Агар рақобати қудратҳо ва талоши Амрико, Аврупо ва Чинро барои нуфузи бештар дар Осиёи Марказй ба унвони барги барандаи Душанбе тавсиф кунем, пас вучуди болиғ бар як миллион муҳочири кории точик дар Русия ва вобастагиҳои иқтисодии Точикистон аз Русия, мавридҳое буданд, ки ба нафъи Маскав кор мекараданд.

Музокирот ва масъалагузориҳо

Ҳарчанд дар бораи масъалаҳои мавриди баррасй дар гуфтугуҳо миёни тарафҳои точик ва рус аз қабл ибрози назарҳое сурат гирифта буд, аммо тақвияти ҳамкориҳои иқтисодй дар меҳвар қарор дошт.Он чи коршиносон пешбинй мекарданд, яъне мушаххас намудани мақоми пойгоҳи низомии Русия дар Точикистон ва бознигарй дар қарордодҳои марбут ба ҳамкориҳои низомй, ҳамчунин таъйини тарзи мушорикати Русия дар такмили неругоҳи «Роғун», тақрибан баррасй нашуд.Ба эътиқоди тарафи русй ҳеч зарурате дар ин замина вучуд надошт:қарордоди низомй ба муддати 10 сол (2004-2014) имзо шудааст ва консорсиюми сохти «Роғун», ки Русия ҳозир аст дар он мушорикат намояд, ҳануз шакл нагирифтааст.
Дар мавриди ҳамкориҳои иқтисодй, раиси чумҳури Русия иттилоъ дод, ки муқаррароти чадидеро дар мавриди муҳочирати хоричиён чорй хоҳад кард, ки имкони ҳузури қонунии шаҳрвандони Точикистон дар қаламрави Русияро замонат хоҳанд кард.
Ба эътиқоди ағлаби коршиносон ин изҳороти раиси чумҳури Русия бештар чанбаи ташрифотй дошт, ки солҳои ахир дар дидору гуфтугуҳои Душанбе – Маскав ба як падидаи маъмулй табдил шудааст.Маскав чунин ваъдаҳоеро борҳо додааст, аммо вазъияти муҳочирони кории Точикистон дар Русия ҳеч тағйире накардааст.

Пойгоҳи низомии Русия ва низомиёни рус дар Точикистон

Бар асоси қарордоди соли 2004, ки ба имзои Владимир Путин, раиси чумҳури вақти Русия ва Эмомалй Раҳмон, раиси чумҳури Точикистон расида буд, пойгоҳи низомии Русия дар Точикистон вучуд хоҳад дошт.
Фалсафаи таъсиси ин пойгоҳ, ҳамон гуна ки дар ҳуччатҳои марбута зикр шудааст, таъмини суботу амният дар Точикистон ва минтақа буда, тарафи русй уҳдадор шудааст, ки дар сурати таҳдид ба ҳукумати Точикистон, дар таъмини амнияти ин кишвар мусоидат хоҳад кард.Аммо имруз авзои минтақа тағйир кардааст ва дар баробари афзоиши таҳдидҳо, теъдоди кумаккунандагон ба амният низ афзудааст.Акнун кишварҳои аврупойи, Амрико, Чин, ҳатто Ҳиндустону Покистон вориди чархаи ҳамкориҳои низомй бо Точикистон шуда, имконияти интихоби шариконро барои Душанбе фароҳам намудаанд.Чунин вазъе ба ҳеч вачҳ ба нафъи Русия нест. Аз ин ру ҳарчанд Анатолий Сердюков, вазири дифои Русия таъкид кард бознигарй дар қарордодҳои низомии байни Маскав – Душанбе ҳадди ақал то соли 2014 ғайриимкон хоҳад буд, аммо Русия ба хубй медонад, ки Точикистон барои касби даромад ҳамкориҳо бо кишварҳои ғарбиро густариш хоҳад дод. Дар шароите, ки Амрико эълом кардааст нируҳои вижаи худро барои мубориза бо зуҳуроти ноамниҳо дар Осиёи Марказй, дар кишварҳои ин минтақа чойгир хоҳад кард, нигарониҳои Маскав аз сарнавишти пойгоҳаш баъд аз поёни қарордод (соли 2014) беш аз ҳар замони дигаре афзудааст. Ба иборати дигар, дар Маскав ба хубй дарк кардаанд, ки Душанберо дигар наметавон бо ваъдаҳои пуч қонеъ кард, аз ин ру бархе фишангҳои фишорро руи даст гирифтаанд.

Манбаъҳои обй нуқоти заъф ё қувват?

Дар шароити кунунй Точикистон шадидан ба неруи барқ ниёз дорад ва дастёбй ба ин ҳадаф танҳо бо сохтани неругоҳҳои обй имконпазир аст. Дар ибтидо Русия эъломи омодагй кард, ки дар такмили неругоҳи Роғун мушорикат хоҳад кард.Ин ваъда ҳамзамон бо ваъдаи сармоягузории 2 миллиарддоларй ба иқтисоди Точикистон дода шуд, ки то имруз ғайр аз талафи вақт ҳосили дигаре барои Точикистон надошт.Ба назар мерасад Русия фақат барои дар чорчуби сиёсатҳои хеш нигоҳ доштани давлати Душанбе даст ба чунин иқдоме зад.Сафари раиси чумҳури ин кишвар дар январи имсол ба Тошканд ва ваъдаи Маскав дар бораи ҳимояти Кремл аз манофеи Узбакистон дар масоили гидроэнергетикии Осиёи Марказй, пасипардаи сиёсатҳои Маскавро дар қиболи Душанбе ифшо кард.Яъне собит шуд, ки Русия дунболи ҳадафҳо ва манофеи бузургтаре дар Осиёи Марказй ҳаст, ба иборати дигар Маскав манобеи газу нафти Узбакистонро аз манобеи обии Точикистон бартар шумурд ва Душанберо ба ҳошияи сиёсатҳои хеш ронд.Дар ростои чунин иқдоме Маскав руи он ҳисоб кардааст, ки Точикистони маҳрум аз роҳҳои иртиботии мустақим ба чаҳони хорич, чорае чуз тан додан ба хостаҳои Русия надорад.Аз ин ру ҳарчанд Русия эълом кардааст, ки дар такмили неругоҳи «Роғун» ширкат хоҳад кард, аммо ба таври ҳатм манофеи Узбакистонро дар назар хоҳад гирифт. Зеро дар Маскав бар ин боваранд, ки Узбакистон дар интиқоли гази Осиёи Марказй ба Аврупо аз нақш ва чойгоҳи муҳиме бархурдор аст. Дар чунин шароите Точикистон дарк кардааст, ки Русия барояш аҳамият ва чойгоҳе, ки дар шаъни як давлати мустақил бошад, қоил нест.

….Ва аммо баъд

Сарфи назар аз натичаҳо ва пайомадҳо, сафари роҳбарияти Точикистон ба Маскав ин нуктаро собит намуд, ки Душанбе нақш ва чойгоҳи хеш дар минтақаро ба хубй дарк кардааст.Дар ҳоле ки довталабони ҳузури фаъолтар дар бахшҳои мухталифи ҳаёти ичтимойи, сиёсй, иқтисодй, низомй ва фарҳангии ин кишвар афзудаанд, ба Маскав ру овард, то барномаҳои шарики стротегии худро бори дигар маҳак занад.Ин нукта мусаллам аст, ки Точикистон дигар ба умеди ваъдаҳои Русия нахоҳад шуд ва бо тавсаъаи ҳамкориҳо бо кишварҳои Шарқу Ғарб, иқдом ба ҳалли масъалаҳои ичтимойи ва иқтисодии хеш хоҳад кард.
Ин нукта ғайри қобили инкор аст, ки афзоиши сафархои мақомоти аврупойи ва амрикойи ба Осиёи Марказй, аз чумла Точикистон, нишони ғамхории ин кишварҳо нисбат ба мардумон ва ё давлатхои минтақа нест, балки авзои минтақа ва чахон қудратхои ғарбиро мухточи хамкорихои кишвархои Осиёи Марказй кардааст. Акнун қудратхои ғарбй дар ростои амалй кардани стротегияхои худ дар минтака, ру ба кишвархои Осиёи Марказй овардаанд, то бо истифода аз сардии робитахои ин кишвархо бо Маскав, ба хадафхои хеш осонтар даст ёбанд. Хамин мавзуъ аз чумла боиси он шудааст, ки гарбихо дар руйкарди худ бо кишвархои ин минтака бознигарй кунанд ва хамаи конуншиканихои макомоти ин кишвархо дар риояти озодихои шахрвандиро нодида гиранд. Икдоми Иттиходияи Аврупо дар заминаи бекор кардани тахримхои таслихотии Узбакистон факат бахше аз ин руйкард аст. Чунин вазъе имкониятҳои тозаеро барои кишварҳои Осиёи Марказй фароҳам кардааст, то он чиро, ки аз Русия интизор доштанд ва доранд, тавассути кишвархои ғарбй ба он даст ёбанд.
Агар Русия дар руйкарди хеш бо Точикистон тачдиди назар накунад, ба тадрич чойгоҳ ва нуфузи худро дар ин кишвар аз даст хоҳад дод. Дар идомаи ин раванд ҳузури низомиёни рус дар қаламрави Точикистон таҳти савол қарор хоҳад гирифт.

Пирузии Ислом Каримов бар Аврупо ва Амрико

Раванди робитаҳо миёни Узбакистон ва чаҳони Ғарб ба таври возеҳ нишон медиҳад, ки давлати Тошканд дар пасманзари рақобати қудратҳои Шарқу Ғарб барои нуфуз дар минтақаи стротегии Осиёи Марказй, тавонистааст моҳирона аз манофеи худ дифоъ кунад.Дар даврони пас аз касби истиқлол, дар солҳои 90 қарни гузашта, Узбакистон бо риояти мулоҳизоти сиёсй ва иқтисодй, фосила бо Маскавро дар ҳадди мутаодил нигоҳ дошт ва ҳамзамон ҳамкориҳои густарда бо кишварҳои мухталифро густариш дод.Аммо дар давраи баъд аз ҳаводиси 11 сентябри соли 2001 дар Амрико ва лашкаркашии Ғарб ба Афғонистон, фурсати тозае барои Тошканд пеш омад.Мавқеияти фавқулоддаи чуғрофиёи ва бархурдорй аз манобеи фаровони энержй, аҳамият ва чойгоҳи Узбакистонро барои кишварҳои ғарбй, ки неруҳои худро ба Афғонистон ворид карда буданд, ба таври бесобиқае афзоиш дод.Мақомоти узбак бо дарки ин мавзуъ, сиёсати худро тавре таҳия ва тадвин карданд, ки ҳам Шарқ, ҳам Ғарб ва ҳам Русияро дар нисбати манофеашон дар Узбакистон, умедвор нигаҳ доранд.Бо ин вучуд ҳолатҳое буд, ки Тошканд аз Маскав дилсард ва ру ба суи Ғарб овард ва баръакс, гоҳе бо пушт ниҳодан ба Ғарб, ба оғуши Русия бозгашт. Дар ҳамаи ин мавридҳо дипломатияи узбак тавре рафтор кардааст, ки камтарин осеб бар манфиатҳояш ворид шавад.Албатта наҳваи давлатдорй ва режими ҳоким дар Узбакистон мавзуи баҳси чудогона аст, бо ин ҳол дар ба истилоҳ «набарди Тошканд – Ғарб, Тошканд – Маскав» метавон пирузиро ба Узбакистон нисбат дод.

Баъд аз ҳаводиси хунини Андичон дар моҳи майи соли 2005, Ғарб ба андешаи он ки бо таҳти фишор қарор додани Узбакистон осонтар ба хостаҳои худ даст хоҳад ёфт, таҳримҳоеро дар қиболи ин кишвар ба кор гирифт.Аммо ин иқдом беш аз он ки ба зарари Тошканд тамом шавад, ба зарари худи кишварҳои ғарбй тамом шуд. Зеро бо камранг шудани равобити Узбакистон – Ғарб, кишварҳое назири Русия, Чин, Туркия, Кореяи чанубй ва … вориди амал шуданд ва чудо аз мулоҳизоти сиёсй, чои холии кишварҳои аврупойи ва Амрикоро дар Узбакистон пур карданд.

Лозим ба ёдоварист, ки чаҳор соли пеш Иттиҳодияи Аврупо дар пайи ҳаводиси Андичон таҳримҳое алайҳи давлати Тошканд чорй кард, ки мамнуъияти вуруди 12 мақоми баландпояи узбак ба кишварҳои ин Иттиҳодия ва фуруши силоҳ ба Узбакистон аз он чумла буданд.Аммо қарори маълум, ин таҳримҳо корсоз набуданд ва сарфи назар аз фишорҳои байналмилалй Тошканд ҳозир нашуд дар мавриди куштори моҳи майи соли 2005 Андичон таҳқиқоти мустақил сурат гирад.Иттиҳодияи Аврупо, ҳамчунин Амрико ба ин натича расиданд, ки дар сиёсатҳои хеш дар қиболи давлати Тошканд тачдиди назар кунанд.Ин руйкард баргирифта аз ниёзи мубрами кишварҳои ғарбй аз ҳамкорй бо Узбакистон буд ва ин кишварҳо дарк карданд, ки дар ҳоли аз даст додани фурсатҳо дар Узбакистон ҳастанд.Аз ин ру Иттиҳодияи Аврупо ва ИМА дар идомаи гузаштҳои худ ба Узбакистон, рузи сешанбеи 27 октябр мамнуъияти фуруши силоҳ ба Тошкандро низ бекор карданд.Ҳарчанд Пиер Морел,намояндаи вижаи Иттиҳодияи Аврупо (ИА) дар Осиёи Марказй ҳадаф аз лағви таҳримҳоро фароҳам кардани шароити мусоиди ҳамкорй бо Узбакистон барои ҳалли мушкилоти ин кишвар унвон кард, аммо пушида нест, ки ин Иттиҳодия нокомии худро дар бакоргирии таҳримҳо эҳсос кард. Ин тасмими ИА бо вокуниши шадиди мухолифони давлати Ислом Каримов ру ба ру шуд ва бори дигар барои дигарандешони Узбакистон ин нуктаро собит намуд, кишварҳои ғарбй, ки муддаъйи ҳимоят аз озодиҳои шаҳрвандй ҳастанд, манфиатҳои геополитикй ва геостартегии худро бар манфиатҳои миллатҳо тарчеҳ медиҳанд. Акнун давлатҳои ғарбй бо нодида гирифтани озору азияти зиндониён дар Узбакистон, қонуншиканиҳои мақомоти узбак,таъқибу озори дигарандешон дар ин кишвар ва саркуби ҳама гуна эътирозҳои мардумй тавассути сохторҳои қудратии Тошканд, ҳозир шуданд бо Узбакистон ҳамкорй кунанд, зеро ин заруратро манфиатҳояшон эчоб мекунад. Ҳосили ин сиёсат ноумедии он неруҳое аст, ки ба умеди кумаку пуштибониҳои Ғарб дил хуш мекарданд ва акнун барои ин неруҳо собит шудааст, ки набояд беш аз ин ба умеди ваъдаи ҳимоятҳои Ғарб шуд.Акнун давлати Ислом Каримов хушҳол аз пирузии дипломатии худ бар Ғарб, сиёсатҳои худкомаи худро идома хоҳад дод.

Дар мачмуъ баъд аз ин дар мавриди поймолкунии ҳуқуқи башар дар кишварҳои Осиёи Марказй, фақат шоҳиди баёнияҳои ба истилоҳ ташрифотии Ғарб хоҳем буд, ки ҳеч таъсире дар амалкарди сарони тақрибан «модомулумри» ин минтақа нахоҳанд дошт.Аммо бояд ин нуктаро дар назар дошт, ки ниёзи Аврупо, дар мачмуъ Ғарб ба кишварҳое назири Узбакистон муваққатй аст ва бо гузашти замон – ҳалли масоили энержй, поёни ноамниҳо дар минтақа ва коҳиши шиддати рақобати қудратҳо, Узбакистон аҳамият ва чойгоҳи кунунии худро барои чаҳони Ғарб аз даст хоҳад дод ва ғарбиҳо руйкарди дигаре дар қиболи Тошканд ва дигар кишварҳои Осиёи Марказй дар пеш хоҳанд гирифт.

Воқеият ин аст, ки барои Ғарб дар шароити кунунии минтақа режимҳои худкома бештар муфиданд, зеро ба андешаи Ғарб, ҳамкорй бо ин режимҳо харочоти камтаре ба ҳамроҳ дорад ва ин режимҳо барои бақои худ ҳозир ба ҳамагуна муомилаи сиёсй ҳастанд. Чунин руйкарде чойгоҳ ва нуфузи Ғарбро дар чомеаҳои Осиёи Марказй беш аз пеш заъифу камранг карда аст.

Руи хам рафта бояд зикр кард, ки дар муомилаи каблии ИА ва Узбакистон, давлати Тошканд узвияти худ дар Иттиходияи иктисодии Авруосиёро мутаваккиф кард, аз ин ру ин савол матрах аст, ки ин бор Тошканд чи икдоме дар ростои «маскавситезй» анчом хохад дод?!

Муомилаи сиёсй миёни Маскав – Вашингтон

Таҳаввулоти Афғонистон, ки тамоми равандҳои сиёсй ва амниятии минтақаро таҳти таъсири худ гирифтааст, ба равобит миёни Амрико ва Русия низ соя афкандааст. Аммо ин бор ин соя шабеҳи сояест, ки дар як гармои тоқатфарсо домани имдод густурдааст.

Дар пайи гузаштҳои мутақобил ва муомилоти сиёсие, ки ахиран миёни Кремл ва Кохи сафед анчом шуд, бисёре аз масъалаҳои мавчуд дар равобити ду тараф ҳал шуданд ё аз шиддаташон коста шуд. Агар ҳифзи тамомияти арзй ва манотиқи суннатй, ҳамчунин саркуби чудоиталабон дар марҳалаи кунунй аз ташвишҳои аслии Маскав маҳсуб шаванд, барои Вашингтон гурез аз шикаст ва такрори сарнавишти Шуравии собиқ дар Афғонистон, муҳимтарин масъалаи пеши ру маҳсуб мешавад. Бо таваччуҳ ба ин, ду тараф дар пайи як силсила музокираҳо руйкардҳоеро дар ростои ҳалли ин масоил интихоб карданд. Муҳимтарин таҳаввул дар ин замина, мувофиқати Русия ба парвози ҳавопаймоҳои бории амрикои аз фарози қаламраваш ба манзури интиқоли тачҳизоти низомй ба Афғонистон аст, ки бидуни дарёфти ҳақи тронзит сурат мегирад. Аз ин тариқ Пентагон муваффақ ба сарфачуйи аз 133 млн. доллар дар сол хоҳад шуд. Албатта канор омадани Маскав ва Вашингтон реша дар ниёз ва эҳтиёчоте дорад, ки имруз ду кишвари ИМА ва Русия ба унвони ду қудрат аз ҳамдигар эҳсос мекунанд.Талоши ду кишвари Украина ва Гурчистон барои пайвастан ба НАТО ва таҳаррукоти чудоиталабй дар Қафқоз аз мавзуоте ҳастанд, ки бетаъсир аз хорич шакл намегиранд ва Русия бо чалби ҳимояти Ғарб аз сиёсатҳои худ дар қиболи ин масъалаҳо, талош дорад раванди таҳаввулотро тибқи муроди хеш ҳаракат диҳад.Дар мавриди Осиёи Марказй, ки Русия онро минтақаи суннатии нуфузи худ тавсиф мекунад, ташвиши Кремл он аст, ки кишварҳои ғарбй имкони манёвр аз Русия дар ин маҳдудаи чуғрофиёиро нагиранд.Яъне Маскав моил нест кишварҳои ғарбй бо мушорикати беш аз ҳад дар бахшҳои сиёсй, иқтисодй, амниятй ва фарҳангии кишварҳои Осиёи Марказй,дар сиёсатгузориҳои сарони ин кишварҳо таъсир гузоранд.Ба иборати дигар интизори Маскав аз Ғарб ин аст, ки ба нақши раҳбарии Маскав дар таҳаввулоти Осиёи Марказй ва Қафқоз эҳтиром гузорад. Аз суе Ғарб низ дар баробари амали анчомшуда қарор гирифтааст ва бе кумак ва ҳамкории Русия маҳол аст, ки аз ботлоқи эчодкардаи худ раҳо шавад.Бо даргир шудан дар ду чанги Ироқ ва Афғонистон, кишварҳои ғарбй ба саркардагии Амрико дар гирдобе банд мондаанд, ки начот аз он чуз шикаст ҳосиле ба ҳамроҳ нахоҳад дошт.Дар ин миён чанги Афғонистон аз вижагии бештаре бархурдор аст, зеро дар ин чанг ба истилоҳ сарнавишти НАТО рақам мехурад.Қарори маълум, паймони Атлантики шимолй дар таърихи беш аз 50 – солаи мавчудияти хеш,барои нахустин бор маъмурияти ба истилоҳ сулҳбониро ба уҳда гирифтааст ва нокомй дар Афғонистон ба маънои сароғози измеҳлоли ин паймони низомй низ хоҳад буд.Аз ин ру Ғарб бо ҳар роҳи мумкин талош дорад қазияи Афғонистонро ба нафъи худ ҳал кунад.Албатта, нокомии Ғарб ва хуручи низомиёни кишварҳои ғарбй аз Афғонистон ба ҳеч вачҳ ба нафъи Русия нахоҳад буд. Зеро дар чунин шароите Русия ба таври инфиродй дар баробари падидаҳое назири «ифротгаройии исломй» ва «тероризми байналмилалй» қарор хоҳад гирифт. Дар чунин ҳолате раванди таҳаввулот дар кишварҳои Осиёи Марказй ғайриқобили пешбинй хоҳад буд. Бо ин ҳол ҳамкориҳои наздики Маскав – Вашингтон дар масъалаи Афғонистон ҳаргиз ба ин маънй нест, ки ду қудрату Шарқу Ғарб мушкилоти мавчуд дар равобити ҳамдигарро ҳаллу фасл кардаанд. Воқеият ин аст, ки ихтилофи назар дар мавзуоте назири барномаҳои ҳастайии Эрон, пайвастани Украина ва Гурчистон ба НАТО, ба расмият шинохтани истиқлолияти Обхозиё ва Осетиёи чанубй ва амсоли ин миёни ду тараф ба қуввати худ боқист. Фақат манофеи муштарак дар қазияи Афғонистон Маскав ва Вашингтонро водор ба як силсила ҳамкориҳо кардааст, ки дар марҳалаи кунунй бархоста аз ниёзҳои ҳар ду тараф аст

Ислом Каримов ба додгоҳ муаррифй мешавад?

Чанде қабл расонаҳои мухталифи иттилоотй, аз чумла сойти «Fergana.ru » хабару гузоришҳое дар мавриди омодагиҳо барои ба додгоҳ муаррифй намудани Ислом Каримов, раиси чумҳури Узбакистон ба иттиҳоми чиноят алайҳи башарият, мунташир намуданд. Дар ин матолиб гуфта шудааст фарде бо номи Марк Рупперт, ки дар Шветсария ба сар мебарад, чунбише бо номи «Against Karimov » (Алайҳи Каримов) таъсис намудааст.Ин чунбиш, ки расонаи худро дорад, баёнияе хитоб ба мардуми Узбакистон чоп намудааст, ки дар он аз чумла омадааст:Даҳҳаи дуввум аз замони оғози сиёсати фишор ва чиноят алайҳи мардум тавассути сохторҳои ҳукумати Узбакистон ба саркардагии Ислом Каримов, дар ҳоли итмом аст.Солиёни мадидест, ки фишору таҳдиди михолифони сиёсатҳои ҳукумат ва саркубу куштори шоҳидони руйдодҳои Андичон идома дорад.Фишору таъқиби рузноманигорон, фаъолони ҳуқуқи башар, дар мачмуъ ҳамаи дигарандешон, ки кучактарин мухолифатро ба амалкарди мақомот аз худ нишон медиҳанд, ҳамвора чанбаҳои густурдатаре касб мекунад…

Марк Рупперт ҳадаф аз таъсиси чунбиши « Against Karimov »-ро кумак ба мардум чиҳати раҳойи аз Ислом Каримов ва дору дастаи чинояткори у унвон кардааст.Шиори ин чунбиш «Золим бояд сарнагун шавад!» мебошад.Бар асоси матолиби сойти мазкур, фаъолони ин чунбиш қасд доранд бо таҳияи санадҳои лозим, ки иборат аз чиноёти Ислом Каримов алайҳи мардуми Узбакистон мебошанд, раиси чумҳури Узбакистонро ба додгоҳҳои марбутаи байналмилалй муаррифй кунанд.Гуфта мешавад, то имруз болиғ бар 300 шикоят аз афроди мухталиф, шаҳрвандони чабрдидаи Узбакистон, ки дар кишварҳои мухталифи чаҳон дар табъид ба сар мебаранд,ба ин чунбиш ироа шудааст.

Фаъолони чунбиши «Against Karimov» бо ишора ба сенариёи боздошти Пинoчет, диктатори Чилй,(Пинчет дар соли 1998 барои анчоми амали чарроҳй ба Лондон омад ва бар асоси дархости додситонии Испаниё барои қатлиоми мардуми бегуноҳ, боздошт шуд), бар ин боваранд, ки бо истифода аз «додгоҳҳои мутамаддини» аврупойи битавонанд Ислом Каримовро ба пойи курсии муҳокима бикашонанд. Ин дар ҳолест, ки коршиносон имконияти муваффақияти ин чунбишро дар боздошт ва мучозоти Ислом Каримов бисёр заъиф арзёбй мекунанд, зеро Узбакистон узви конвенсиюни аврупойии дифоъ аз ҳуқуқи башар нест ва дар ин замина ҳеч уҳдадорие надорад.Бо ин ҳол, тибқи муқаррароти байналмилалй, чунончй Шурои амнияти Созмони милали муттаҳид ба Додгоҳи байналмилалии чинои дархости боздошт пешниҳод намояд, чунин коре қобили ичро аст.

Аммо воқият он аст, ки дар шароити кунунии чаҳон ва минтақа аз эҳтимол дур ба назар мерасад, ки кишварҳои ғарбй ба дархости мухолифони узбак чавоби мусбат бидиҳанд. Зеро дар айни ҳол кишварҳои ғарбй дар ростои ичрои барномаҳои роҳбурдии хеш ба таври бесобиқае ба ҳамкорй ва мусоидатҳои Узбакистон ниёз доранд.Аввал ин ки бе ҳамкории давлати Тошканд ичрои барномаҳои НАТО дар Афғонистон ба мушкил мувочеҳ мешаванд.Дуввум, дар шароите, ки Иттиҳодияи Аврупо дунболи манобеи чойгузин барои раҳойи аз вобастагии газии ба Русия, мегардад, манобеи гози Узбакистон аз чумлаи гузинаҳо дар ин заминаанд.Саввум, фосила гирифтани Ғарб аз Узбакистон боиси густариши нуфузи қудратҳои рақиби Ғарб, назири Чин ва Русия дар Узбакистон хоҳад шуд ва дар дарозмуддат давлатҳои ғарбиро аз манобеи саршори ин кишвар бенасиб хоҳад кард.Дар мачмуъ ниёзи Ғарб ба Узбакистон ҳарфи худро мегуяд ва паллаи тарозуро ба нафъи Тошканд вазнин кардааст.

Бо вучуди ин ҳама бояд гуфт дар айни ҳол Узбакистон дар марҳалаи ҳассосе қарор дорад ва раванди омодагиҳо барои интихоботи мачлиси суфлои порлумони ин кишвар дар чараён аст. Қишри ҳоким бо тамоми тавон талош дорад мавқеи худро ҳамчунон ҳифз кунад ва кучактарин мачоле барои мухолифатҳо, ҳатто мухолифатҳои лафзй боқй нагузорад.Аз суи дигар Ислом Каримов дар ростои таҳкими чойгоҳи худ дар саҳнаи сиёсии Узбакистон, ки меросй кардани қудратро барояш тазмин кунад, ба пуштибониҳо дар дохилу хорич ниёз дорад. Аз ин ру давлати Тошканд низ заъфҳое дорад, ки имтиёзоте дар ихтиёри шарикони ғарбию шарқиаш қарор додаанд.

Зуҳури чунбиши «Against Karimov» ба худии худ гуёи ин воқеият аст, ки сарфи назар аз сиёсатҳои саркуб ва хафақон, дар Узбакистон мухолифат ҳамчунон зинда аст.Шояд талоши ин чунбиш дар ба додгоҳ кашидани раиси чумҳури Узбакистон номуваффақ боқй бимонад, аммо ин воқеиятро барои чаҳониён гушзад хоҳад кард, ки «Ғарби мутамаддин» ҳимоят аз озодиҳои шаҳрвандиро шиоре барои дастёбй ба ҳадафҳои иқтисодию сиёсии худ қарор додааст.Албатта бо фишорҳои Ғарб (муомилаҳои Ғарб)дар Узбакистон бархе таҳаввулот шакл гирифт, аммо ин таҳаввулот ҳеч таъсире дар амалкарди ҳокимони худкомаи узбак накардаанд.Аз суи дигар чунбиши мазкур то ҳадде хоби сарони худкомаи Осиёи Марказиро, ки бо қонунҳои нонавишта худро ҳокимони модомулумр эълом кардаанд,парешон хоҳад кард.

Чанги лафзй миёни Узбакистон ва Точикистон

Чанде қабл, дар солрузи истиқлоли Узбакистон сафири ин кишвар дар Душанбе дар суҳбат бо хабарнигорон аз беҳбуди равобит миёни ду кишвари ҳамсояи Точикистон ва Узбакистон сухан гуфт.Шоҳқосим Шоҳисломов бо ишора ба баргузории нишасти кумиссиюни муштараки байнидавлатии ҳамкориҳои иқтисодй – тичории Узбакистон ва Точикистон, ки баъди як таъхири шашсола доир гардид, раванди ҳамкориҳои Душанбе-Тошкандро мусбат арзёбй кард.Вай дар бораи ҳалли масъалаҳои марбут ба таъйини хати марзи миёни ду кишвар ва ичрои тавофуқномаҳои баимзорасида низ ҳарфҳои хуб ва умедворкунанда гуфт.
Суханони сафири Узбакистон доираҳои коршиносй дар Точикистон ва минтақаро дар мавриди ояндаи равобит миёни Узбакистон ва кишварҳои ҳамсоя, ба вижа Точикистон, то ҳадди зиёде хушбин карданд.Аммо иддае аз коршиносон ба суханони Шоҳисломов бо шаку шубҳа нигаристанд ва бо ишора ба руйкарди давлати Тошканд дар бархурд бо масоили минтақайи, хушбиниҳои сафири Узбакистон дар мавриди робита бо ҳамсоягонро як жести дипломатй дар рузи чашни ин кишвар арзёбй карданд.
Инак бо гузашти камтар аз ду моҳ аз нишасти хабарии сафири Узбакистон дар Душанбе, тахмину гумонҳои коршиносон дар мавриди бештар сард шудани равобити ду кишвари ҳамсоя чомаи амал ба бар карданд.Ин бор Шоҳисломов эълом кард, ки кишвараш аз аввали декабри соли чорй аз системаи воҳиди энержии Осиёи Марказй хорич хоҳад шуд. Албатта қабл аз ин кормандони бахши энержии Узбакистон хатҳои интиқоли барқ аз кишварашон ба Точикистонро бидуни огоҳ кардани тарафи точик, қатъ карданд. Бо ин кор Точикистон, ки тавассути ҳамин хатҳои интиқоли барқ ба системаи воҳиди энергетикии Осиёи Марказй васл буд, ба таври амалй аз ин система хорич шуд. Аз ин чо буд, ки масъулони точик эълом карданд, аз рузи 28 октябр узвияти худ дар системи мазкурро қатъ карданд.
Мавриди зикр аст, ки то ин дам Точикистон барқи вилояти Сурхондарёи Узбакистонро таъмин мекард ва Узбакистон ба ивази ин бахше аз вилояти Суғди Точикистонро бо неруи барқ таъмин менамуд.Сафири Узбакистон дар нишасти хабарии ахири худ эълом кард, ки бо такмили хати чадиди интиқоли барқи «Гузар-Сурхон», дигар ниёзе ба барқи Точикистон нест ва мо бо барқи худй вилояти Сурхондарёро таъмин мекунем.
Мақомоти узбак иддао доранд, ки яке аз сабабҳои хуручи ин кишвар аз системаи воҳиди энержии Осиёи Марказй истифодаи беравияи неруи барқ тавассути Точикистон аст, ки борҳо омили аз кор афтодани трансформаторҳо дар Узбакистон шудааст.Аммо тарафи Точикистон чунин иддаоҳоро рад ва онро фазосозиҳои Узбакистон унвон кардааст.
Ҳарчанд макомоти Тошканд хуручи ин кишвар аз системаи воҳиди энержии Осиёи Марказиро як иқдоми сирфан иқтисодй таъбир карданд, аммо вазорати хоричии Точикистон бо интишори баёнияе хуручи кишвари ҳамсоя аз системаи мазкурро иқдоми сиёсй таъбир кард.Ин матлаб дар нишасти хабарии муштараки масъулони вазорати хорича, вазорати энергетика ва ширкати Барқи точик рузи 25 ноябр унвон шуд.Мақомоти точик хуручи Тошканд аз системаи воҳиди энергетикиро иқдоме хилофи муқаррароти дипломатияи байналмилал арзёбй карданд.
Бо ин ҳол ба назар мерасад иқдоми Точикистон чиҳати такмили неругоҳи Роғун, ки Узбакистон аз мухолифони сарсахти сохтани он мебошад,сабаби аслии хуручи Тошканд аз системаи мазкур аст. Узбакистон бар ин бовар аст, ки хуруч аз системаи воҳиди энергетикии Осиёи Марказй гоме аст дар ростои таъмини истиқлолияти энержй ва ин ҳаққи мусаллами ҳар кишвар аст.Аммо профессор Виталий Бушуев, мудири пажуҳишгоҳи стротежии энержии Русия мегуяд, хорич шудан аз ин система як амали бехирадона ва фарчоми он бунбаст аст.
Акнун, бо хуручи Узбакистон аз системаи воҳиди энержии Осиёи Марказй, Точикистон наметавонад барқи харидорй шуда аз Туркманистонро ворид кунад.Чунин вазъе бидуни шак бар мушкилоти мардуми ин кишвар дар фасли сармои зимистон хоҳад афзуд.
Воқеият ин аст, ки тайи солҳои ахир бо далелҳои мухталиф равобит миёни ду кишвари ҳамсояи Точикистон ва Узбакистон ба сардй гароида, чанги лафзй миёни ду тараф ҳамвора ташдид мешавад.Боздошт ва мучозоти чосусони ду кишвар ба як руйдоде маъмулй барои сохторҳои амниятии Тошканд ва Душанбе табдил шудааст. Имруз садҳо тан аз шаҳрвандони ду кишвар ба чурми чосусй равонаи зиндон шудаанд. Ҳал ношуда боқй мондани масъалаҳое назири хатҳои марз, майдонҳои мина, ҳузури мухолифон дар қаламрави ин ё он кишвар, истифода аз рудхонаҳои фаромарзй ва … бар равобити ду кишвари ҳамсоя соя афканда, авзои минтақаро ба суи ноамнй ҳаракат додааст.
Дар чунин шароит ин пурсиш матраҳ мешавад, ки: Чунин вазъе ба нафъи кй хоҳад буд? Албатта ба ҳеч вачҳ ба нафъи мардумони ду кишвар, ки аз муштаракоти фаровоне бархурдоранд ва қарнҳо дар канори ҳам зистаанд,нахоҳад буд.Ҳар ташаннуч ва ноамнй дар минтақа ба зиёни тамоми кишварҳо тамом хоҳад шуд ва ин қудратҳои хоричй ҳастанд, ки бо пуштибонии муваққатй аз ин ё он давлати бартар, ҳадафҳои худро дунбол мекунанд.Ҳар вақт ки таърихи масрафи ин давлат тамом шуд, дар пайи суқути он хоҳанд шуд.Ин ҳақиқатро таърих милёнҳо бор шоҳид будааст. Аммо имруз ғаразҳои сиёсии раҳбарони Осиёи Марказй ва ваъдаҳои пучи қудратҳои Шарқу Ғарб чашми воқеъиятбини онҳоро бастаанд. Ва ин амр на фақат ояндаи сиёсии ин раҳбарон, балкй суботи минтақаро дар ҳолае аз ибҳом қарор додааст.

Узбакистон ба набарди дипломатй дар Дания омода мешавад

Дар шароите, ки Остона талош дорад бо баргузории нишастҳои ру дар ру ба мушкилоти минтақайи расидагй ва чиҳати ҳаллу фасли масоили мавчуд дар равобити байни кишварҳои Осиёи Марказй роҳкорҳое пайдо кунад, Тошканд бо гирифтани мавзеи «кишвари бартар» дар пайи он аст масоили минтақайиро ба арсаҳои байналмилалй кашонад ва ин масоилро ба нафъи худ ва нодида гирифтани манофеи дигарон ҳал намояд.Суханони Владимир Норов, вазири корҳои хоричаи Узбакистон дар ҳафтдаҳумин нишасти Шурои вазирони хоричаи кишварҳои узви Созмони амният ва ҳамкории Аврупо дар Афина (пойтахти Юнон)аз ҳамин зовия қобили баррасй ва арзёбй аст.Вазири корҳои хоричаи Узбакистон гуфт, кишвараш барои анчоми баррасиҳои байналмилалии тарҳҳои гидроэнергетикии Осиёи Марказй, ҳамчунон исрор хоҳад кард.Вай афзуд, фақат баъд аз арзёбиҳои коршиносй таҳти сарпарастии Созмони миллали мутаҳид сохтани неругоҳҳои барқи обй дар ин минтақа имконпазир хоҳад буд.
Мақоми узбак таъкид кард: «Имруз таҳдидоти экологй дар нуқоти мухталифи қаламрави Созмони амният ва ҳамкории Аврупо ба мушоҳида мерасад.Ин таҳдидот на фақат дар тағйири обу ҳаво хулоса мешавад, балкй ба вуқуъи ҳодисаҳои ғайри қобили пешбинй низ бармегардад. Аз ин ру сохтани неругоҳҳои бузург метавонад тавозуни экологиро дар минтақа ба ҳам бизанад».
Тазаккур додан ба маврид аст, ки мақомоти Тошканд баъд аз ҳодиса дар неругоҳи Саяно-Шушенски Русия (17 августи соли чорй), ки мучиби вайрон шудани садди ин неругоҳи азим шуд, сару садоҳоро дар мавриди такрори чунин ҳодисаҳое дар Қирғизистон ва Точикистон беш аз ҳар замони дигаре зиёд карданд. Албатта, ин нукта ғайриқобили инкор аст, ки дахолатҳои Узбакистон дар тарҳҳои гидроэнергетикии Точикистон ва Қирғизистон тайи солҳои охир ба ҳукми одати маъмулй дар сиёсатҳои давлатмардони Тошканд дар омадааст. Дар ҳамин росто ахиран Сергей Жигарёв, мудири ширкати саҳомии «Гидропроект»-и Узбакистон муддайи шуд, ки бар асоси тарҳҳои 20 соли қабл сохтани неругоҳҳо чинояти соддалавҳона аст.Вай мегуяд тарҳи сохти неругоҳи «Роғун» дар соли 1978 таҳия шудааст ва посухгуи меъёрҳои имруз нест.Ин масъули узбак дар мавриди тарҳи неругоҳи «Қамбарота» дар Қирғизистон низ иддао кард, ки тарҳи ин неругоҳ таҳти шиори «зудтар ва арзонтар» таҳия шуда,мавриди эътимод нест.
Имрузҳо низ дар остонаи баргузории нишасти Копенгаген, ки ба баррасии тағироти обуҳавойи дар чаҳон ихтисос дорад, дипломатияи узбак бо овозапароканй дар мавриди он чи оқибатҳои номатлуб ва фочеъабори зистмуҳитии сохтани неругоҳҳо дар Точикистон ва Қирғизистон мегуяд, дар пайи чалби назари чомеаҳои байналмилалй ва ниҳодҳои марбута ба мавзеъҳои Тошканд аст. Дар ин робита вазири хоричаи Узбакистон аз минбари Созмони амният ва ҳамкории Аврупо гуфт, сохтани неругоҳҳои барқи обй дар доманакуҳҳои Помир ва Тёншон, ки манотиқи зилзилахез маҳсуб мешаванд, оқибатҳои фочеаборе барои минтақа ба ҳамроҳ хоҳад дошт.
Чудо аз ин, мақомоти узбак дар сатҳҳои мухталиф тамоми талошҳои худро ба кор гирифтаанд, то бо ҳар роҳи мумкин монеъ аз сохтани неругоҳҳои барқи обй дар Точикистон ва Қирғизистон шаванд. Дар ин замина то ин дам Тошканд то ҳадде муваффақ будааст. Аз чумла тавонист ширкати РусАл-ро аз мушорикат дар сохтани неругоҳи Роғун мунсариф кунад ва ичрои қарордоди Чин бо Точикистон дар мавриди сохтани неругоҳҳо дар рудхонаи Зарафшонро ба ҳолати муаллақ дароварад.
Аммо акнун ба назар мерасад Узбакистон ба таври чиддй бар он шудааст аз фурсати пеш омада, яъне нишасти зистмуҳитй дар Дания, ниҳояти истифодаро кунад ва созмонҳои марбутаи байналмилалиро мутақоид кунад, ки сохтани неругоҳҳои Роғун ва Қамбарота чизе чуз фочеъа ба ҳамроҳ нахоҳанд дошт.Бо ин ҳол саволе ки матраҳ мешавад ин аст, ки Узбакистон бо чунин руйкард чи ҳадафҳоеро дунбол мекунад? Таҳлилгарон дар посух ба ин пурсиш муътақиданд, ин сиёсат баргирифта аз ангезаҳои қудратталабии Тошканд дар минтақа аст ва бо тарҳи чунин иддаоҳо дар пайи он аст набзи фаъолиятҳо дар бахшҳои ҳассос дар Осиёи Марказиро ба даст бигирад. Аз суе Тошканд аз он бим дорад, ки ду кишвари ҳамсоя ба истиқлолияти энержй мушарраф шуда, аз вобастагй ба газу барқи узбак раҳо хоҳанд шуд. Ва саввум, бо сохтани обанборҳо имкони танзими оби рудхонаҳо фароҳам шуда, ҳамсоягон низ метавонанд дар қиболи амалкарди Тошканд – қатъи чараёни газ ё барқ – вокуниш нишон диҳанд.
Дар чунин шароите Бишкек ва Душанбе бо нодида гирифтани вокунишҳои Тошканд, тарҳҳои муҳими гидроэнергетикии худро дунбол мекунанд. Дар Душанбе Роғун тарҳи миллй эълом шуда, раиси чумҳури Точикистон аз мардуми кишвараш даъват кард, ки барои такмили ин тарҳ бо харидани саҳмияҳо фаъолона мушорикат кунанд.Қирғизистон низ бо анчоми инфичорҳои бузург такмили садди Қамбаротаро идома медиҳад ва аз Русия дархост кард, ки сармояи ваъда додааш барои ин неругоҳро дар ихтиёри Бишкек қарор диҳад.
Ба ҳамин тартиб, Узбакистон дар шароите ба набарди дипломатй бо ҳамсоягони худ аз тариқи минбари нишасти Копенгаген омода мешавад, ки бархе расонаҳои интернетй аз барномаҳои қудратталабонаи ин кишвар дар Осиёи Марказй сухан мегуянд.Аз чумла гуфта мешавад, ки давлати Тошканд барои тақвияти артиши худ ба қавитарин артиш дар минтақа, барномаи вижаеро руи даст гирифтааст. Ислом Каримов, раиси чумхури Узбакистон дар 17-умин солгарди таъсис артиши Узбакистон (январи 2009) бори дигар бар ин масъала таъкид кард. Ин барнома ҳузури Узбакистон дар созмонҳои минтақайиро чандон созгор бо манофеи ин кишвар намедонад, зеро ҳар узвият вазифа ва масъулиятҳоеро ба ҳамроҳ дорад. Узбакистон бар он аст, ки равобит бо ҳамсоягонро ба таври дучониба танзим кунад, на аз тариқи ниҳодҳои минтақайи, ки умдатан таҳти нуфузи Русия ё Чин ҳастанд.
Пушида нест, ки ҳадафи аслии Тошканд таҳти савол қарор додани тарҳҳои гидроэнергетикии Точикистон ва Қирғизистон аст ва ҳадди ақали хостаҳояш он аст, ки садҳо дар ин ду кишвар тибқи майлу иродаи Тошканд сохта шаванд.Ба илова, давлати Узбакистон бо анчоми бозрасиҳои байналмилалии неругоҳҳои фаъол дар ин ду кишвар, мехоҳад фаъолияти ин неругоҳҳоро низ маҳдуд кунад.
Воқеият он аст, ки имруз масъалаи истифода аз рудхонаҳои муштарак дар робитаҳои байнихамдигарии кишварҳои Осиёи Марказй соя афканда, ононро дар сангарҳои муқобили ҳам қарор додааст. Албатта дар ин қазия нақши кишварҳои фароминтақайи кам набудааст. Аз чумла Русия аз як тараф мегуяд дар масъалаи баҳрабардорй аз манбаъҳои гидроэнергетикии Осиёи Марказй, аз манфиатҳои Тошканд ҳимоят хоҳад кард, аз суи дигар барои мушорикат дар сохтани неругоҳҳо дар Қиргизистон ва Точикистон эъломи омодагй мекунад. Ин амр боис шудааст, ки беэътимодй ба Маскав дар миёни сарони Осиёи Марказй беш аз пеш афзоиш ёбад. Бокй мондани маркази низомиёни амрикойи дар Қиргизистон таҳти пушиши «маркази боркашонии тронзитй» ва ручуи Точикистон ба сармоягузориҳои мухталиф барои такмили неругоҳи Роғун, аз ҳамин зивия қобили тааммул ва андеша аст.
Акнун ин пурсиш матраҳ мешавад, ки агар Душанбе ва Бишкек бо нодида гирифтани вокунишҳои Тошканд, барномаҳои сохтани неругоҳҳои барқи обиро дунбол кунанд,оё Узбакистон даст ба иқдомҳои дигаре хоҳад зад? Ин савол дар ҳоле, ки бино ба навиштаи сойти интернетии REGNUM, Узбакистон ҳатто бе анчоми бозрасиҳои байналмилалй низ ба сохтани неругоҳҳо дар Точикистон ва Қирғизистон мухолифат хоҳад кард, бештар аҳамият пайдо кардааст.

Узбакистон ва фраксиюни экологй дар порлумон

Узбакистон дар ҳоле ба интихоботи порлумонии 27 декабр омода мешавад, ки дар порлумони ояндаи ин кишвар 15 курсй барои «Ҳаракати экологии Узбакистон» дар назар гирифта шудааст.Яъне сарфи назар аз натоичи интихобот, 15 намоянда аз наҳзати мазкур вориди порлумони ин кишвар хоҳанд шуд. Дар шарҳи ин мавзуъ гуфта шудааст, ки «бо таваччуҳ ба аҳамияти мавзуи ҳифзи муҳити зист, саломати чомеа ва масоиле, ки ба манофеи кишвар ва тамоми мардум бармегарданд» фраксиюни экологии порлумони оянда фаъолиятҳои худро анчом хоҳад дод.
Ин иқдоми давлати Тошканд баёнгар аз азми чиддии Узбакистон дар пайгирй ва аммо агар саҳеҳтар бигуем, дар руёруйи бо сохтани неругоҳҳои барқи обй дар Қирғизистон ва Точикистон мебошад.Қарори маълум ахиран мақомоти узбак дар сатҳҳои мухталиф иддао мекунанд, ки сохти неругоҳҳои барқи обй дар болооби рудхонаҳо, яъне дар Қирғизистон ва Точикистон таҳдиде чиддй ба муҳити зист ва амнияти минтақа маҳсуб мешавад.Ин таҳаррукот дар шароите, ки Қирғизистон ва Точикистон бо тарроҳй ва ба марҳалаи ичро гузоштани барномаҳои миллй, сохтани неругоҳҳои азими барқи обиро дунбол мекунанд, беш аз ҳар замони дигаре шиддат гирифтааст. Ба вижа тайи ду соли ахир, мақомоти Узбакистон бо истифода аз нишастҳои мухталифи минтақайи ва чаҳонй, бар он шудаанд, кишварҳои дахлдор ва ниҳодҳои марбутаро мутақоид намоянд, ки сохтани неругоҳҳои «Қамбар ота» ва «Роғун» дар Қирғизистон ва Точикистон хилофи муқаррароти байналмилал буда, минтақаро дар маърази таҳдидҳои ғайриқобили пешбинй қарор медиҳанд. Дар ҳамин росто Тошканд то ин дам тавонистааст дар ду тарҳи муҳими Точикистон монеъ эчод кунад: Чинро аз сохтани неругоҳҳо дар рудхонаи Зарафшон ва ширкати «РусАл»-ро аз такмили неругоҳи «Роғун» мунсариф кард. Дар мавриди неругоҳи «Қамбар ота» низ фазосозиҳое анчом дод, ки то ҳадде дар барномаҳои такмили ин неругоҳ монеъ эчод кард. Охирин маврид аз иқдоми Узбакистон дар ростои монеътарошй дар раванди сохтани неругоҳҳо дар Қирғизистон ва Точикистон, суханронии Владимир Норов, вазири корҳои хоричаи ин кишвар дар нишасти Созмони амният ва ҳамкории Аврупо дар Афина – пойтахти Юнон 2 декабри соли чории милодй буд. Дар ин нишаст вазири корҳои хоричаи Узбакистон иддао кард, ки таҳдидҳои амниятй фақат терористон ва ё маводи мухаддир нест, балки таҳдидҳои экологй низ метавонанд суботу амнияти минтақаро халалдор кунанд. Вай иддао кард, ки дар қаламрави Созмони амният ва ҳамкории Аврупо таҳдидоти экологй ҳамасола дар ҳоли афзоиш ҳастанд.Ин мақоми узбак бо ишора ба фалокат дар неругоҳи Саяно Шушенски Русия (17 августи соли чорй) таъкид кард, ки такрори чунин ҳодиса дар неругоҳҳои Қирғизистон ва Точикистон дур аз эҳтимол нест.
Давлати Тошканд бо таъсиси фраксиюни экологй дар порлумон, чандин ҳадафро дунбол мекунад. Аввал ин ки чабҳаи мубориза бо тарҳҳои гидроэнергетикии ду кишвари ҳамсояро тақвият ва бо пешниҳоди қарорҳои порлумонй ба ниҳодҳои байналмилалй, қонунмандии иқдомоти худро дар он чи ки ҳифзи муҳити зист тавсиф мекунад, бештар асоснок кунад. Дуввум, гардонандагони сиёсатҳои Узбакистон бар ин боваранд, ки бо фаъол кардани фраксиюни экологй дар порлумон, нишондиҳандаи коройии мачлиси худро боло баранд ва ҳамзамон ин паёмро ба мардум илқо кунанд, ки намояндагони мардумй аз батни чомеа буда, бар манофеи умум меандешанд.Саввум, бо доғ кардани масъалаҳои экологй, зеҳни мардумро машғул дорад ва афкори умумиро дар дохили кишвар ва хорич аз он аз масоили муҳиме назири риояти меъёрҳои демократй ва озодиҳои шаҳрвандй, ки Тошкандро ҳамеша дар маърази интиқодҳои шадид қарор додааст, дур кунад. Ва чаҳорум ин ки бо ҳар роҳи мумкин дастёбии ду кишвари ҳамсоя ба истиқлолияти энержиро ба таъхир андозад.
Гуфтан ба маврид аст, ки «Ҳаракати экологии Узбакистон» тобистони соли 2008 дар авчи ироаи тарҳҳои гидроэнергетикй дар Қирғизистон ва Точикистон таъсис шуд. Раиси ин ҳаракат Бурй Алихонов, раиси собиқи кумитаи ҳифозати табиат, мебошад.Бино ба гузориши кумиссиюни марказии интихоботи Узбакистон «Ҳаракати экологии Узбакистон» ҳамроҳ бо аҳзоби халқй-демократй,миллй-демократй,сотсиал-демократии «Адолат» ва ҳизби либерал-демократ ичозатномаи ширкат дар интихоботи порлумонии 27 декабрро дарёфт карданд.Аммо мухолифони аслии давлати Ислом Каримов ҳизбҳои «Эрк» ва «Бирлик», ки умдатан дар хорич аз кишвар фаъолият мекунанд ҳақи ширкат дар ин интихоботро надоранд.Зеро тибқи конуни интихоботи Узбакистон, яке аз шартҳои ҳузур дар рақобатҳои интихоботй он аст, ки афрод бояд на камтар аз 5 соли охир дар қаламрави ин кишвар кор ва зиндагй карда бошанд.То ин дам 517 нафар номзад сабти ном шудааст, ки 135 нафар аз ҳизби либерал-демократ, 134 нафар аз ҳизби халқй-демократй, 125 нафар аз ҳизби миллй-демократй ва 123 нафар аз ҳизби сотсиал-демократ мебошанд. Бо таваччуҳ ба ин ки ҳамаи ҳизбҳои ҳозир дар интихобот аз сиёсатҳои давлат пайравй мекунанд, Тошканд бидуни ҳеч ташвиш ба интихобот меравад.
Иқдоми Узбакистон дар таъсиси фраксиюни экологй дар порлумон, вокунишҳоеро дар минтақа дар пай дошт.Аз чумла дар Точикистон ҳизби сотсиал-демократй эълом кард, ки дар қиболи иддаоҳои Узбакистон ҳимояти ҳуқуқии тарҳи сохтани неругоҳи «Роғун»-ро бар уҳда хоҳад гирифт.Раҳматулло Зоиров, раиси ин ҳизб рузи 8 декабр гуфт, ҳизби сотсиал-демократй, ки дар сафҳои худ теъдоди қобили таваччуҳе аз ҳуқуқшиносони зубдаро гирд овардааст, ин тавоноиро дорад, ки дар арсаҳои байналмилалй дар муқобили иддаоҳои Узбакистон биистад ва аз тарҳи неругоҳи «Роғун» ҳимояти қонунй ба амал оварад.
Давлати Точикистон ҳануз дар қиболи пешниҳоди ҳизби сотсиал-демократ вокунише нишон надодааст, аммо ин таҳаввул баёнгар аз он аст, ки дар Осиёи Марказй чанги дипломатй бар сари мавзуи баҳрабардорй аз манобеи обй дар ҳоли густариш аст.

Матбуоти Русия точиконро тахкир мекунанд.

Суханони раиси чумхури Точикистон дар дидори чамъе аз намояндагони расонахои иттилоотии ин кишвар, бозтоби густурдае дар доирахои расонаи ва хабарй Русия пайдо кард.Эмомалй Рахмон дар ин мулокот, ки рузи 8 декабр баргузор шуд, аз чумла аз амалкарди хамтои узбаки худ интикод ва бино ба навиштаи нашрияхои русй, зимнан ишора намуд, ки ба Ислом Каримов дар яке аз руёруихои лафзй таъкид кардааст, ки Самарканду Бухороро бозпас мегирем. Ин суханони раиси чумхури Точикистон фурсти муносибе шуданд барои доман задан ба суитаблигот ва таъсиргузорй бар равобити кишвархои хамсоя, хамчунин тахкиру тавхини миллати точик ва шахси раиси чумхури ин кишвар. Банда харгиз касди вакили мудофеъ шудан барои шахси Эмомалй Рахмонро надорам. Барои ин кор ниходхои конунй фаъолият мекунанд. Аммо матлаби сойти интернетии Сегодня. ру маро ба навиштани ин сатрхо водошт. Дар ин макола, ки «Рахмон в поход собрался» унвон дорад, рафтори раиси чумхури Точикистон накухиш ва аз Маскав дархост шудааст барои сари чояш шинондани Рахмон вориди амал шавад ва аз картаи мухочирони корй истифода кунад. Муаллифи ин макола дар арзёбии худ ба ин натича мерасад, ки ин амалкарди раиси чумхури Точикистон бо тахрики Амрико сурат гирифтааст ва амрикоихо бо додани пул ба Рахмон ва ё умеди табдил шудани вай ба шахсияти таърихй, уро ба ин кор водоштаанд. Нуктае, ки дар ин чо чалби тавччух мекунад, истифодаи муаллифи макола аз вожаи «бахшиш» аст. Ин вожа дар Афгонистон ба маънии «тухфа», «подош» истифода мешавад. Аз ин чо бармеояд, ки муаллиф эхтимолан аз хабарчинхои даврони шуравй дар Афгонистон бошад ва фаромуш кардааст, ки вожаи «бахшиш» дар фарханги точикон корбурди тамоман дигаре дорад. Гузашта аз ин нависандаи маколаи мазкур аз истилохи «афгоникардани» авзои минтака сухан гуфтааст, ки тахкире ошкор ба мардуми шарифи Афгонистон аст. Дар ин макола зохиран аз он ибрози нигаронй шудааст, ки суханони раиси чумхури Точикистон механизми ташаннучи авзоъро дар минтака фаъол кард. Аммо худи муаллифи макола аз ин тарик мохирона донаи нифоку тафрикаи байникавмиро пошидааст. Вай бо ёдоварй аз огози сохтани неругохи Рогун, таваккуфи амалиёти сохт дар ин тархро ба «геноциди русхо ва русзабонон» дар Точикистон вобаста мекунад ва ба таъбири худ бесалохиятии мардуми бумиро ёдрас мешавад. Муаллифи маколаи Сегодня. ру (Павел Аристархов) ба мавзуъ ба гунае пардохтааст, ки гуё Точикистон яке аз музофотхои Федератсияи Русия аст. Вай менависад: «ангезахои империягии Рахмон, ки бо пулхои амрикойи тахрик дода шудаанд, метавонанд гарон тамом шаванд, аз ин ру рахбари точикро бояд фавран дар чояш шинонд». Ин чо хамзамон ин пурсиш матрах мешавад, дар сурате ки мавзуи бахс байни Точикистон ва Узбакистон аст, чаро ин нашрияи русй бо тамоми тавон ба химоят аз Узбакистон бархостааст? Зикри ин нукта ба маврид аст, ки мавзуи Самарканд ва Бухоро, ду шахри таърихии точикон, доги нангине дар таърихи муосири Осиёи Миёна аст.Имруз барои хамаи сохибони акл чун рузи рушан маълум аст, ки ин ду гахвораи фархангу тамаддуни точикон бо чи найрангу дасисахое ба Узбакистон фурухта шуданд. Агар дар чахони мутамаддини (цивилизованном мире)имруз зарае адолат бошад, бояд Самарканду Бухоро ба сохибони аслиашон баргардонда шаванд. Шояд бо гузашти замон ва бо руи кор омадани инсоне одил дар кишвари хамсоя, ин мавзуъ бо роххои дипломатй халли худро ёбад ва ин як амре ногузир аст. Зеро захирахои нафту газ, ки имруз картаи бурднок дар дасти Тошканд хастанд ва мазх ба хамин хотир кудратхо бо поймол кардани конунхои адолат, аз манфиатхои Тошканд пуштибонй мекунанд, абадй нестанд. Аммо имруз хеч кас дар Точикистон хозир нест(хамон гуна ки Сегодня.ру илко мекунад), ба ин хотир ба кишвари хамсоя юриш кунад. Бархе дигар расонахои русй низ такрибан бо чунин руйкард ба ин мавзуъ пардохтаанд. Албатта ин макомоти расмии точик хастанд, ки боястй дар ин робита эъломи мавзеъ намоянд, аммо бардошти мугризонаи бархе ба истилох рузноманигорон аз фурсат, мавзуест ки ба суботу оромиш дар минтака бармегардад. Дар ин робита зикри дидгоххои Александр Рар, коршиноси аврупойии масоили Иттиходи давлатхои мустакил ба маврид аст, ки мегуяд, дар шароити кунунй вогаройи ба нафъи хеч як аз кишвархои минтака нест. Ин коршиноси олмонй муътакид аст, ки ба танхои хеч як аз кишвархои Осиёи Марказй кодир ба халли масоили пеши ру нестанд. Бо ин вучуд, доирахое дар минтака ва берун аз он вориди амал шудаанд, ки дар Осиёи Миёна нооромихоро созмондихй кунанд.Барои ин доирахо дар чони хам афкандани ду кишвари хамсоя аслитарин хадаф аст, то аз ин тарик хамон сиёсати санчидашудаи «тафрика андозу хукумат кун»-ро дунбол кунанд ва обро гил намуда мохй гиранд. Аз ин ру ин миллатхои минтака хастанд, ки бо хунсо кардани чунин барномахо, бояд суботу амниятро дар хонаи худ хифз кунанд.

Авруосиё ва замзамахои пули вохид

Дар шароите, ки бухрони молии чахонй фарогир шуда, рушди иктисодиро дар бисёре аз кишвархои чахон тахти шуъо карор додааст, кишвархои узви Иттиходияи иктисодии Авруосиё дар пайи таъсиси вохиди пули муштарак дар каламрави ин Иттиходия хастанд.Ба эътикоди бархе аз коршиносон ва сохибназарон пешбинй мешавад, ки зарфи 15 соли оянда арзи вохид дар ин созмони минтакайи чойгузини доллари амрикойи шавад.Хамин коршиносон мегуянд, бухрони молии чахонй собит кард, ки доллар наметавонад арзи мутмаъине барои кишвархо бошад, ба вижа дар пайи ташкили пули вохиди Иттиходияи Аврупо, чойгохи доллар дар арсаи чахонй бештар мутазалзил шуд. Албатта, пешниходи таъсиси пули вохид дар каламрави Шуравии собик аз муддатхо кабл матрах аст ва дар ин замина Казокистон борхо тарххои мухталифе ироа намудааст.Нурсултон Назарбоев, раиси чумхури Казокистон дар нишастхои минтакавй бо ишора ба ахамияти арзи вохид дар равандхои хамгаройи ва дар ростои эчоди сабукй дар муомилоти тичорй миёни кишвархо, зарурати ташкили пули вохидро ба миён гузошта буд.Аммо дар мавриди он ки пули чадид чи гуна бошад, хануз тархи мушаххасе ироа нашудаааст.Бо ин вучуд хадсу гумонхо бар онанд, ки рубли русй асоси таъсиси пули вохид дар каламрави Иттиходияи иктисодии Авруосиё бошад. Дар мулокоти мохи ноябри гузаштаи макомоти вазоратхонахои хоричии Русия ва Казокистон дар Маскав таъкид шуд, ки Иттиходияи гумрукии Русия, Казокистон ва Белорус метавонад заминасози таъсиси фазои вохиди иктисодй дар минтака бошад. Дар ин мулокот таъкид шуд, ки доллар дигар наметавонад зомини амнияти манобеи молии кишвархо бошад, зеро ин арз акнун ракибони худро дорад ва вобастагии иктисоди кишвархо факат ба доллар дар дарозмуддат ба зиёни ин кишвархо тамом хохад шуд. Бо таваччух ба равандхои иктисодие, ки дар минтака ва чахон дар холи шаклгирианд, пешбинй мешавад, ки зарфи 10-15 соли оянда арзи чадиде чойгузини доллар дар муомилоти миёни кишвархои каламрави Шуравии собик шавад. Ба эхтимоли кавй ин тахаввул факат ба ин минтака барнамегардад ва дигар кишвархои чахон низ ба тадрич дар сандукии арзии хеш арзи чадидеро чойгузини доллар хоханд кард. Карори маълум чунин пешниходе аз чумла дар нишасти мохи ноябри Созмони конфронси исломй дар Истонбули Туркия низ матрах шуд. Гурухе аз сохибназарон бар ин боваранд, ки дар оянда шохиди чандин арзи муштарак дар манотки мухталифи чахон хохем буд.Зеро бухрони молии чахонй осебпазирии як арзро дар химоят аз захирахои арзии кишвархо ба намоиш гузошт. Гузашта аз ин бо далелхои фаровони иктисодй, ки ахиран омилхои сиёсй низ ба онхо гирех хурдаанд, дигар доллар наметавонад ба унвони пули вохид мавриди эътимоди кишвархо дар муомилоти тичорй ва иктисодй бошад.Аз суи дигар зухури «евро» ба унвони пули вохиди Иттиходияи Аврупо собит намуд, ки доллар низ ракобатпазир аст ва дигар арзхо низ метавонанд чойгузини он бошанд.Бо таваччух ба ин, тахлилгарони умури иктисод пешбинй мекунанд, ки дар ояндае на чандон дур ин эхтимол вучуд дорад, ки кишвархои Осиёи чанубй «юан»-и Чинро ба унвони пули вохид дар муомилоти хеш, бипазиранд.Хамчунин ин интизор низ вучуд дорад, ки «динор» дар Ховари миёна накши пули вохидро ба даст бигирад. Яъне пешбинй мешавад, ки дар манотики мухталифи чахон бо таваччух ба чойгох ва тавони иктисодии ин ё он кишвар пулхои вохиди гуногуне зухур кунанд. Бо чунин руйкарде ин дидгох таквият мешавад, ки дар каламрави Иттиходи давлатхои мустакил(ИДМ) «рубл»-и русй чойгузини доллар шавад. Дар шароити кунуни чахон, ки ракобати кудратхо барои тасарруфи манбаъхои энержй дар минтакахои мухталифи чахон ташдид шудааст,сиёсатгузорихои кудратхо аз тарики барномахо ва тархои молй ахамияти бештаре касб кардааст. Дар чунин шароите «арзи собит» метавонад мухаррики чунин сиёсатхо бошад.Аммо таъсиси пули вохид дар хар минтакае аз чахон, шароит ва завобити худро дорад. Дар ин росто аз чумла вазъи иктисоди кишвархо накши мухим дорад ва зухури «евро» тасдики ин гуфтахост. Дар каламрави Иттиходи давлатхои мустакил иктисоди кишвархо дар сатххои мухталифе карор дорад, аз ин ру таъсиси пули вохид дар айни хол дур аз имкон аст. Бо вучуди ин иддеяи таъсиси пули вохид дар минтакаи пасошуравй хамчунон дар махофили мухталиф мавриди баррасй аст.Хатто бархе аз коршиносон пешбинй мекунанд, Созмони хамкорихои Шогхой низ метавонад сохиби пули вохиди худ шавад. Дар чунин шароите Русия ба унвони кишвари таъсиргузор дар муодилоти минтакайи, ибтикори амалро ба даст хохад гирифт, то бо хорич кардани доллар аз чархаи муомилот дар каламрави ИДМ, дар канори дигар ахдоф, хадафи калидии худ, яъне танг кардани нуфузи Амрико дар минтакаро амалй намояд. Албатта чунин икдом хатто дар ин минтака мухолифони худро дорад, аммо ба эхтимоли кавй Маскав хохад тавонист ин мухолифатхоро аз байн бибарад ва дидгоххои худро дар ин замина ба дигарон, ба истилох тахмил кунад. Иттиходияи иктисодии Авруосиё дар соли 2000 ташкил шуд.Кишвархои Белорус, Русия, Казокистон, Киргизистон, Точикистон ва Узбакистон аъзои он ва Арманистон, Молдова ва Украина узви нозир мебошанд

Япония ва Осиёи Марказй

Ахиран Қурбонқулй Бердимуҳаммадов, раиси чумҳури Туркманистон дар чорчуби як сафари расмй ба Япония сафар кард.Ин нахустин сафари як раиси чумҳури Туркманистон ба Токио буд. Дар поёни ин сафар як баёния миёни ду кишвари Япония ва Туркманистон ба имзо расид. Ин санад, ки иборат аз шаш мода аст, густариши ҳамкориҳои Ашқобод ва Токиоро дар заминаҳои сиёсй, иқтисодй, тичорй, фарҳангй ва омузишй пешбинй мекунад. Ҳамчунин дар ин баёния ду тараф бар ҳамкории бештар дар мубориза бо тероризм, қочоқи маводи мухаддир, силоҳҳои куштори чамъй ва дигар таҳдидҳои минтақаи ва чаҳонй таъкид карданд. Нахуствазири Япония дар дидор бо раиси чумҳури Туркманистон аз ифтитоҳи қарибулвуқуи сафорати кишвараш дар Ашқобод хабар дод ва таъкид кард, ки аз тамоили Туркманистон дар чиҳати густариши ҳамкориҳо дар заминаҳои тичорй, иқтисодй, энержй ва ҳамлу нақл миёни ду тараф истиқбол мекунад.Юкиё Ҳотуёмо эълом кард, ки Япония дар бозсозии бандари «Туркманбошй» ва дигар тарҳҳои бузурги иқтисодии Туркманистон мушорикати фаъолона хоҳад кард.

Албатта муҳимтарин дастоварди сафари раиси чумҳури Туркманистон ба Япония тавофуқи ду тараф дар заминаи энержй арзёбй мешавад. Нахустин сафари раиси чумҳури Туркманистон ба Япония дар шароите сурат гирифт, ки таҳлилгарон аз муддатҳо қабл пешбинй мекарданд, дер ё зуд Япония ба унвони рақиби Русия ва Чин вориди муодилоти Осиёи Марказй хоҳад шуд.Қобили зикр аст, ки Япония ҳануз дар замони Шуравй таваччуҳи вижае ба Осиёи Марказй ба унвони бахши муҳими «Чодаи абрешим» дошт ва бо фурупошии Иттиҳоди Шуравй фаъолиятҳои пажуҳиширо дар ин шоҳроҳ тақвият кард.Акнун дар шароите, ки Чин ва Кореяи чанубй дар канори Русия нуфузи худро дар минтақаи стротегии Осиёи Марказй ҳамвора густариш медиҳанд, Япония наметавонад назорагари ин раванд бошад. Зеро амнияти Япония ба таври мустақим ё ғайримустақим ба амалкарди ин се кишвар дар минтақа низ марбут аст ва манофеи Токио эчоб мекунад, ки ин кишвар вориди муодилот дар Осиёи Марказй шавад.Дар ин миён мавзуи манобеи фаровони энержии Осиёи Марказй аз аҳамияти вижае бархурдор аст, ки бидуни шаку шубҳа Япония ҳозир нахоҳад буд имкониятҳои хешро дар ин замина нодида гирад.Аз суе таҳлилгарони японй пешниҳод мекунанд, ки бояд Токио аз Созмони ҳамкории Шонгҳой истифода ва барои пайвастан ба ин ниҳоди минтақайи талош кунад.Бо таваччуҳ ба ин ки ду қудрати муҳими атомй – Русия ва Чин узви Созмони ҳамкории Шонгҳой мебошанд, аъзои нозир ё узви доим будани Япония имконияти манёври ин кишварро дар раванди таҳаввулоти Осиёи Марказй бештар хоҳад кард. Имкониятҳои фаъол шудани дипломатия ва тақаррукоти Токио дар Осиёи Марказй аз чанбаҳои мухталифе имконпазир аст.Аввал ин ки Япония ба унвони шарики Амрико дар минтақа, метавонад дар ҳамсуи бо сиёсатҳои Вошингтон, рақобатеро бо Русия ва Чин дар ин минтақа шакл диҳад.Дар ин росто Токио метавонад дар ичрои барномаҳои хеш дар минтақа ба пуштибонии Амрико умед бандад.Дуввум, бо таваччуҳ ба ин ки кишварҳои Осиёи Марказй, ба вижа кишварҳое, ки аз манобеи саршори энержй бархурдоранд, барои иктишоф ва истихрочи нафту гази худ ба фановариҳои пешрафтаи Япония эҳтиёч доранд. Ҳамин амр тамоили ин кишварҳо ба ҳамкорй бо Япнияро афзоиш додааст, аз ин ру ба таври мустақил ворид шудани Токио ба муодилоти Осиёи Марказй низ аз эҳтимол дур нест.Саввум, дар шароити кунуни минтақа ва чаҳон, ки Осиёи Марказй дар конуни таваччуҳи қудратҳои Шарқу Ғарб қарор гирифтааст, Япония наметавонад аз ин раванд дар канор бимонад ва ниёзҳои сиёсию иқтисодии ин кишвар эчоб мекунад, ки Токио ба таври фаъолонатаре вориди амал шавад.Ин сиёсатро ҳануз дар соли 2006 Асо Таро, нахуствазири вақти Япония таъйин карда буд.Вай тарҳеро бо номи «Осиёи Мраказй – коридори сулҳ ва субот» ироа карда буд.Бар асоси ин тарҳ сиёсатмадорони япон ба Осиёи Марказй ба унвони долоне ба Афғонистон нигоҳ мекунанд. Бо чунин руйкарде ин дидгоҳ бештар тақвият мешавад, ки Япония дар ҳамсуи бо тарҳи амрикойии «Осиёи Марказии бузург», ки соли 2005 тавассути Вошингтон ироа шуд, вориди муодилоти Осиёи Марказй хоҳад шуд. Албатта чунин раванде дар дарозмуддат ба нафъи Япония нахоҳад буд, аз ин ру ҳифзи манофеи Токио дар минтақа ниёзманди сиёсате мустақил аст, то битавонад эътимоди бештари кишварҳои Осиёи Марказиро чалб ва тамоили ҳарду даста аз кишварҳои мухолиф ва мувофиқи Амрико ва Русияро, ба ҳамкориҳо бо Токио, бештар кунад. Ҳамкориҳои Япония ва Қазоқистон дар тичорати уран, ки аз нимаи дуввуми даҳаи 90 шуруъ шуда,баёнгар аз азми чиддии Токио дар мушорикати фаъолона дар раванди таҳаввулоти Осиёи Марказй аст. Дар айни ҳол Қазоқистон як чаҳоруми ниёзи Япония бо уранро таъмин мекунад.Ба иборати дигар Япония дар канори Амрико, Чин, ва Кореяи чанубй дар ҳоли табдил шудан ба муҳимтарин харидорони урани Қазоқистон аст.

Пирузии Чин ва дар бозори энержии Осиёи Марказй

Рузи душанбеи 14 декабр дар Туркманистон маросими пуршукухи ифтитохи хати лулаи интиколи гази Осиёи Марказй ба Чин баргузор гардид. Бо хузури Ху Чин Тао, раиси чумхури Чин, Нурсултон Назарбоев, раиси чумхури Казокистон, Курбонгулй Бердимухаммадов, раиси чумхури Туркманистон ва Ислом Каримов, раиси чумхури Узбакистон хати лулаи гази Туркманистон – Чин ба фаъолият оғоз кард. Дар ин маросим сарони кишвархои мазкур ибрози итминон карданд, ки ин хати лула ба навъе чодаи кадимии арешимро эхё ва ба хамгаройии харчй бештари кишвархои минтака мусоидат хохад кард.Раисони чумхури Туркманистон ва Узбакистон дар суханони худ дар ин маросим бо эхсосот дар бораи «дурнамои дурахшони» тархи интиколи гази Осиёи Марказй ба Чин орзухои баландпарвозонае намуданд. Аз чумла раиси чумхури Узбакистон ангезахои Маскавгурезии худро пинхон надошт ва таъкид кард, ки ифтитохи тархи интиколи гази Осиёи Марказй ба Чин, накшаи геополитикии минтакаро тағйир дода, имкониятхои тозае барои содироти энержй фарохам хохад кард. Хати лулаи интиколи гази Осиёи Марказй ба Чин аввалин хати лулаи интиколи энержй аз ин минтака мебошад, ки хорич аз каламрави Русия сурат мегирад. Бидуни шак ин руйдод ба маънии поёни инхисори(монополияи) Маскав бар манбаъхои энержии Осиёи Марказй аст.Аз ин чост ки макомоти минтака аз он ба унвони «муомилаи карн» ном бурданд. Харчанд дар бораи кимати гази содиротй ба Чин иттилои дакике ироа нашудааст, аммо барои Пекин ин нукта мухим аст, ки аз вобастагихои худ ба воридоти энержй тавассути роххои обй, ки хар ташаннуче метавонад боиси катъи онхо гардад, ба таври кобили мулохизае кохиш дихад.

Карордоди сохтани тархи интиколи газ дар масири Туркманистон – Узбакистон – Казокистон – Чин(ТУКЧ) мохи апрели соли 2006 миёни тарафайни дахлдор ба имзо расид.Дар ибтидои соли 2007 амалиёти сохти ин хати лула оғоз шуд ва дар камтар аз 3 сол ба поён расид.Тули ин хат то марзи Чин худуди 1800 километрро ташкил медихад ва дар назар аст тайи соли оянда тавассути он 13 миллиард метри мукааб газ интикол ёбад. Дар сурати такмил пешбинй мешавад, ки соли 2013 аз тарики хати лулаи ТУКЧ 40 миллиард метри мукааб газ аз Осиёи Марказй ба Чин содир шавад. Тарафи чинй муътакид аст, ки сохти хати лулаи интиколи гази Осиёи Марказй ба Чин хеч таъсире бар манфиъатхои Русия дар ин минтакаи стротегй, надорад.Зеро гази мавриди истифодаи ин лула аз минтакаи «Сомонтепа», дар сохили рости рудхонаи Ому,ки карордоди он миёни тарафаи туркман ва ширкати чинй ба имзо расидааст, истихроч мешавад.Карори маълум, гази содиротии Туркманистон ба Русия аз манбаи «Давлатобод», дар вилояти Марв истихроч мешавад. Албатта ин андешахо баргирифта аз мулохизоти дипломатй ва бо таваччух ба хусни шарикй, ки Пекин ва Маскав дар киболи хам дар муодилоти минтака доранд, мебошанд.Вокеият он аст, ки Чин ба унвони ракиби чидди Русия дар дар бозори энержии Осиёи Марказй вориди амал шудааст ва акнун «Газпром»-и Русия наметавонад хостахои худро ба кишвархои ин минтака тахмил кунад. Русия дар ибтидои сохти хати лулаи гази Осиёи Марказй ба Чин ба андешаи ин ки ин тарх ба навъе коршиканй дар киболи тархи Nabucco хохад буд, ахамияти чандоне ба он надод. Зеро Маскав баъд аз он ки дар соли 2008 хозир шуд гази Осиёи Марказиро бо киматхои аврупои харидорй кунад, мутмаъин буд кишвархои Осиёи Марказй Русияро аз хар кишвари дигар авлотар хоханд шумурд. Аммо амалкарди Русия дар киболи шарикони худ дар Осиёи Марказй, беэътимодии сарони ин кишвархоро ба ваъдахо ва тарххои давлатмардони Кремл афзоиш додаст.Ба вижа, руйкарди Русия дар равобит бо Точикистон, ки содиктарин чумхурй ба Маскав дар Осиёи Марказй махсуб мешавад, сарони ин минтакаро дар нахваи равобит бо Русия беш аз хар замони дигаре эхтиёткор намудааст.Баъд аз фурупошии Шуравй Точикистон охирин кишваре дар махдудаи ин абаркудрат буд, ки аз каламрави «рубл», вохиди пули замони Шуравй, ки дар Русия мавриди истифода буд, хорич шуд.Ин амр миллионхо доллар ба корхонахо ва мардуми Точикистон зиён ворид кард, ки давлати Душанбе хануз кодир ба чуброни он нест.Вучуди пойгоххои низомии русии бидуни харочот барои Маскав дар каламрави Точикистон, аз дигар мавориди садокати Душанбе ба Маскав мебошад. Ба ивази ин хама, Русия на танхо ваъдаи 2 миллиард доллар сармоягузорй ба иктисоди Точикистонро ичро накард, балки бо талаф додани замон, зарару зиёнхои фаровоне ба ин кишвар ворид намуд.Чунин рафтори ба дур аз урфи шарикй ва хамкории Маскав, сарони Осиёи Марказиро ба ин натича расонд, ки ба суханон ё сахехтар бигуем, ба суханбозихои Русия беш аз хад дил хуш накунанд. Ин беэътимодй ба Маскав факат махсуси кишвархои Осиёи Марказй нест, дар мавриди энержй Чин низ «чуби» ваъдахои Русияро хурдааст. Дар соли 2006 миёни Русия ва Чин дар мавриди интиколи гази Русия ба Чин карордод ба имзо расид, аммо тарафи русй хеч тамоиле барои ичрои ин карордод нишон надод. Инак натича он аст, ки дигар Кремл наметавонад Осиёи Марказиро минтакаи суннатии худ тавсиф кунад. Дар мачмуъ ифтитохи хати лулаи интиколи гази Осиёи Марказй ба Чин намоди дигаре аз нокомихои Русия дар амалй намудани барномахои иктисодии худ дар минтака мебошад.Аз ин ру интизор меравад Димитрий Медведев раиси чумхури Русия, дар сафари рузи 22 декабри худ ба Ишкобод талош хохад кард ин иштибохотро то хадди мумкин ислох кунад.

Тошкент ва Душанбе дар рохи хамкорихо

Расонахои иттилоотии Точикистон дар бораи сафари намояндагони ширкати «Точиктрансгаз» ба Тошканд ва эхтимоли пойин омадани нархи гази воридотй аз Узбакистон хабару гузоришхои гуногуне мунташир намуданд. Дар голиби маворид ба натичахои ин сафар хушбинона менигаристанд ва тахмин мезаданд, ки кишвари хамсоя бо таваччух ба пойин омадани кимати газ дар бозорхои чахонй, нархи гази содиротй ба Точикистонро барои хар 1000 метри мукааб аз 240 доллари кунунй ба 170 доллар кохиш хохад дод. Аммо хайати точикистонй аз Тошканд бо дастони тихй баргашт.Тарафи узбак хозир нашуд хостахои Душанбе дар мавриди пойин овардани нархи газро бипазирад. Чузъиёти бештаре дар бораи мавзуи музокироти тарафхои узбак ва точик мунташир нашудааст, аммо шак нест, ки масъалаи истифода аз оби рудхонахои фаромарзй бар руи масъалаи содироту воридоти газ соя афкандааст. Карори маълум Тошканд аз талошхои Душанбе дар мавриди такмили неругохи Рогун норохат аст ва бо тамоми тавон дар ин замина монеътарошй мекунад.Аммо Точикистон бо нодида гирифтани мухолифатхои Узбакистон барномахои сохти ин неругохро дунбол мекунад. Дар тозатарин икдом дар ин замина мачлиси намояндагони шахри Душанбе рузи 6 январи соли 2010-ро рузи хамраъйии сокинони пойтахти Точикистон бо сохтмончиёни Рогун эьлом кард. Дар чунин шароите хам Душабе ва хам Тошканд бар ин умеданд, ки битавонанд химояти кудратхо ва ниходхои байналмилалиро аз мавзеъхоии хеш чалб кунанд. Акнун зохири масъала ин аст, ки кишвархои манфиатдор дар Осиёи Марказй аз мавзеи кадом тараф – Тошканд ё Душанбе – химоят хоханд кард? Посух ба ин пурсиш ба он бармегардад, ки дар айни хол барои ин кудратхо газ бештар судовар аст ё об? Раванди тахаввулот дар Осиёи Марказй баёнгар аз он аст, ки дар айни хол кудратхои Гарбу Шарк «газ»ро аз «об» авлотар шумурданд.Гарб барои кохиши вобастагихои газии худ аз Русия, ба манобеи гази Узбакистон ниёз дорад. Русия низ бар он аст, ки Тошкандро аз хар гуна муомилоти газй бо Гарб боз дорад ва ин амр бидуни додани имтиёз ба Тошканд, имконнопазир аст. Албатта дар ин миён Точикистон дастхолй нест ва аз имконият ва зарфиятхои лозим барои чалби таваччух ва химояти кудратхо бархурдор аст, ки мавкеияти мумтози чугрофй, барки арзон, манобеи саршори уран ва … аз ин чумлаанд. Аммо заъфи дастгохи дипломатии Точикистон ахамияти ин зарфиятхоро камранг намудааст. Бо ин хол ба назар мерасад Точикистон тасмим гирифтааст бидуни химоят ва пуштибонихои хоричй барномаи сохти неругохи Рогунро бо истифода аз имкониятхои дохилй, дунбол кунад. Харчанд дар мактаи кунунй ихтилофот миёни Душанбе – Тошканд чиддй гирифта намешавад, аммо аз эхтимол дур нест, ки ин «бигу магухо» боиси низоъхои чиддитаре, хатто икдомхои мусаллахона шаванд. Амре ки то кунун борхо дар Осиёи Миёна шохид будаем. Вокеияти хол ин аст, ки давлатмардони ду кишвари хамсояи Узбакистон ва Точикистон муддатхост дар равобити байнихамдигарй дучори ихтилофи назархои чиддй хастанд.Ин мавзуъ ба вижа дар масъалахои хассосе назири таъйини хати марз,минагузорй дар тули марз,хариду фуруши газ ва интиколи энержии барк бештар машхуд аст. Ало рагми он ки масъулони ду тараф борхо чихати халлу фасли ин масоил даври хам нишастаанд, аммо бо дахолатхои мустаким ва гайри мустаким аз дохил ва хорич, натавонистаанд ба иттифоки назар даст ёбанд. Бидуни шак ихтилоф дар равобити Душанбе – Тошканд дар раванди ичрои барномахои Амрико ва НАТО дар Афгонистон монеи чиддй эчод хохад кард. Дар сурати хамкорй накардан ва ё ихлол дар хамкорихои ин ду кишвар бо Амрико, интикол мавод ва тачхизот барои низомиёни гарбии мустакар дар Афгонистон ба мушкили чиддй ру ба ру хохад шуд. Ин мавзуъ дар шароите, ки Амрико ва НАТО касд доранд нерухои тозанафас ба Афгонистон бифиристанд, бештар ахамият пайдо кардааст. Аз ин ру Вашингтон бо диккати тамом раванди тахаввулоти марбут ба равобит миёни Узбакистон ва Точикистонро тахти назорат дорад. Аз тахаррукоти дипломатии Амрико дар Узбакистон, хамчунин дар Точикистон бармеояд, ки Кохи сафед касд дорад ба таври гайримустаким накши миёнчигарй дар раванди халли ихтилоф миёни Душанбе ва Тошкандро ичро намояд ва хамзамон аз нуфузи Маскав дар муодилоти Осиёи Марказй бикохад.Табиист, чунин икдомоте дур аз диди Кремл нестанд ва Русия бо фаъолтар намудани тахаррукоти дипломатии худ дар Осиёи Марказй, тамоми имконоти мавчудро ба кор гирифтааст, то дар он чи ки «минтакаи суннатии нуфузи Маскав» мегуяд, чойгохи хешро хифз кунад.Сафари ахири Димитрий Медведев, раиси чумхури Русия ба Туркманистон ва боздиди расмии Сегей Лавров, вазири умури хоричаи Русия аз Тошканд дар хамин росто кобили арзёбй аст.Тайи сафари Медведев ба Ашкобод Русия ва Туркманистон дар мавриди аз саргирии содироти газ аз Туркманистон ба Русия дар хачми 30 миллиард метри мукааб, аз мохи январи соли 2010, ба тавофук расиданд. Дар Тошканд низ вазири хоричаи Узбакистон тавонист то хадди зиёде эътимоди Тошкандро ба Маскав таквият кунад ва Ислом Каримовро ба гуфтани ибороти зебои «дарвозахои Узбакистон ба руи Русия хамеша бозанд» водорад. Аммо тачрибаи таърих нишон медихад, ки умед бастан ба кумаки кудратхои хоричй дар дарозмуддат ба зиёни давлатхо ва миллатхо тамом хохад шуд. Аз ин ру аксари тахлилгарон бар ин нукта таъкид доранд, кишвархои Осиёи Марказй бо такя ба усули хамгарои ихтилофхои мавчуд дар равобити фимобайнро рафъ ва рохро барои хар гуна дахолатхои хоричй бибанданд.Тасмими тарафхои узбак ва точик дар мавриди азсаргирии музокирот марбут ба хариду фуруши газ, ки 26 декабр дар назар гирифта шудааст, аз хамин зовия кобили тааммул ва арзёбй аст.